ओपेकका लागि युएईको बहिर्गमन घोषणा एउटा प्रमुख घटना

काठमाडौँ – पेट्रोलियम निर्यातकर्ता देशहरूको संगठन, ओपेकबाट संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) को अचानक बहिर्गमन घोषणालाई एउटा प्रमुख घटना मानिएको छ ।

युएई १९७१ मा एक राष्ट्र बन्यो। सन् १९७१ मा राष्ट्र बन्नुभन्दा पहिलेदेखि नै इमिरेट्स यस संस्थाको सदस्य रहेको छ । ओपेक मुख्यतया खाडी तेल निर्यातकर्ता देशहरूको संगठन हो, जसले उत्पादन समायोजन र कोटा निर्धारण गरेर दशकौंदेखि कच्चा तेलको मूल्य नियन्त्रण गर्दै आएको छ । साधारण तथ्य यो छ कि युएईले आफ्नो अवस्थित उत्पादन क्षमताको पूर्ण उपयोग गर्न चाहन्थ्यो । ओपेक कोटा नियमका कारण, यसको उत्पादन प्रति दिन ३० देखि ३५ मिलियन ब्यारेलमा सीमित थियो ।
ओपेकको स्थापना सन् १९६० मा पाँच देशहरू: इरान, इराक, कुवेत, साउदी अरेबिया र भेनेजुएलाद्वारा गरिएको थियो, जसले तेल निर्यातकर्ताहरूको हितको रक्षा गर्न र यसका सदस्यहरूको लागि स्थिर आय सुनिश्चित गर्न उत्पादन समन्वय गर्न सकियोस् ।
यस उत्पादक समूहमा देशहरूको संख्या समयसँगै फरक भएको छ, तर पाँच संस्थापक सदस्यहरू बाहेक, यसमा अब अल्जेरिया, इक्वेटोरियल गिनी, गाबोन, लिबिया, नाइजेरिया र कंगो गणराज्य समावेश छन् ।

युएई १९६७ मा सामेल भएको थियो, र यसको बहिर्गमनले यसको ११ सदस्यहरू छोड्नेछ । ओपेक प्लस गठबन्धनमा रूस सहित १० गैर-ओपेक सदस्यहरू पनि समावेश छन् । खाडी क्षेत्रमा तनावले युएईको इरानसँगको सम्बन्धलाई असर गरिरहेको छ र साउदी अरेबियासँगको पहिले नै तनावपूर्ण सम्बन्धलाई पनि असर गर्न सक्छ । ओपेकको सन्दर्भमा, यो यसको लागि ठूलो धक्का हो, विशेष गरी यस्तो समयमा जब यसको एकता र भविष्यको बारेमा प्रश्नहरू उठाइँदैछ ।

समुद्र वा पाइपलाइन मार्फत आफ्नो तेल पूर्ण रूपमा बजार गर्न सकिएपछि युएईले प्रति दिन ५० लाख ब्यारेल उत्पादन बढाउन चाहने मात्र होइन । यो पनि सम्भव छ कि साउदी अरेबियाले प्रतिक्रियामा तेल मूल्य युद्ध सुरु गर्नेछ । युएईको अर्थतन्त्र विविध छ, त्यसैले यो यसको सामना गर्न सक्छ, तर गरिब ओपेक सदस्यहरूले नहुन सक्छन् ।

अबुधाबीको तेल क्षेत्रबाट फुजैराह बन्दरगाहसम्म हर्मुजको जलडमरूमलाई बाइपास गर्दै ।नयाँ पाइपलाइन निर्माण गर्ने बारेमा एमिराटी अधिकारीहरूले छलफल गरिरहेका छन् । पाइपलाइन पहिले नै प्रयोगमा छ, तर बढ्दो उत्पादन र खाडीमा ट्याङ्कर ट्राफिकको लागत र गतिमा स्थायी परिवर्तनलाई ध्यानमा राख्दै, थप क्षमता आवश्यक पर्नेछ । हाल, हर्मुजको जलडमरूममा समुद्री यातायातमा दोहोरो नाकाबन्दी तेलको मूल्य, ग्यास, पेट्रोल, प्लास्टिक र खाद्यान्नलाई असर गर्ने एक मात्र घटना होइन ।
तर यो पनि ध्यान दिनुपर्छ कि यदि हर्मुज संकट समाधान भयो भने, यस वर्ष अमेरिकी मध्यावधि चुनाव अघि तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल ५० को नजिक पुग्न सक्ने बताइएको छ ।
आज, विश्वव्यापी तेल बजारमा ओपेकको महत्त्व १९७० को दशकमा जति ठूलो थिएन । त्यस समयमा, अन्तर्राष्ट्रिय तेल व्यापारमा यसको हिस्सा ८५ प्रतिशत थियो, जुन अहिले लगभग ५० प्रतिशतमा झरेको छ । तेल पनि अब विश्व अर्थतन्त्रको लागि पहिले जस्तो महत्त्वपूर्ण छैन। ओपेकको प्रभाव छ, तर यस बजारमा यसको एकाधिकार छैन । यसको अर्थ भविष्यमा अन्य ऊर्जा स्रोतहरूले तेललाई प्रतिस्थापन गर्न सक्छन् ।

युएईको निर्णयलाई विश्वले बिस्तारै तेलमाथिको निर्भरता घटाउँदै गएको संकेतको रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ । यसका संकेतहरू अझै पनि देखिन थालेका छन् । चीनमा विद्युतीकरणमा लगानीले बढ्दो तेल र ग्यासको मूल्यको प्रभावलाई केही हदसम्म कम गरेको छ । केही अनुमानका अनुसार, चीनमा कार, ट्रक र रेलहरूको विद्युतीकरणले प्रति दिन लगभग १० लाख ब्यारेलले तेलको माग घटाएको छ ।
यदि यो प्रवृत्ति जारी रह्यो भने, विश्वव्यापी तेलको माग स्थिर हुन सक्छ । यस दृष्टिकोणबाट, सकेसम्म चाँडो तेल भण्डारहरू मुद्रीकरण गर्नु बुद्धिमानी हुन सक्छ । युएईसँग बलियो वित्तीय क्षमता र वित्तीय सेवा क्षेत्र र पर्यटन उद्योग जस्ता अर्थतन्त्रको विविध खण्ड छ ।
खाडी तनाव कम भएपछि धेरै कुरा अब नयाँ परिस्थितिमा निर्भर हुनेछ । ओपेकबाट युएईको फिर्ताले थप फिर्ता पनि निस्कन सक्छ । साउदी अरेबिया पनि पर्याप्त दबाबमा पर्नेछ । जब ट्याङ्करहरूले होर्मुज हुँदै ट्रान्जिट पुनः सुरु गर्छन् वा युएईले नयाँ पाइपलाइन निर्माण गर्ने प्रयासलाई तीव्र बनाउछ, युएई तेल ओपेक प्रतिबन्धहरूबाट मुक्त हुनेछ र पहिलेभन्दा बढी मात्रामा बजारमा प्रवेश गर्नेछ ।
यसले अहिलेको लागि हालको नाकाबन्दीमा धेरै प्रभाव पार्ने छैन। तर त्यसपछि सबै कुरा परिवर्तन हुन सक्छ ।