काठमाडौं – देशभर बिहीबार मनाइने माघी पर्वले नेपाललाई सांस्कृतिक र सामाजिक उत्सवको विशाल रंगमञ्चमा रूपान्तरण गरेको छ । हिमाल, पहाड र तराई—सबै भूगोलमा आ–आफ्नै रीतिरिवाज, आस्था र परम्परासहित माघी मनाउने समुदायहरू उत्साहमा डुबेका छन् । विशेषगरी थारू, मगर र नेवार समुदायमा माघी केवल चाड मात्र होइन, पहिचान, इतिहास र सामूहिक स्मृतिसँग जोडिएको जीवनशैलीकै प्रतीक बनेको छ ।
माघे संक्रान्तिसँगै सूर्य उत्तरायण प्रवेश गर्ने विश्वास छ । यसले अन्धकारभन्दा उज्यालो, चिसोभन्दा न्यानो र निराशाभन्दा आशाको सन्देश बोकेको मानिन्छ । यही विश्वासका कारण माघी पर्वलाई जीवनको नयाँ सुरुवात, नयाँ वर्ष, नयाँ संकल्प र सामाजिक पुनर्जागरणको पर्वका रूपमा लिइन्छ ।
तराईका थारू समुदायका लागि माघी वर्षकै सबैभन्दा ठूलो पर्व हो । दाङ, कैलाली, कञ्चनपुरलगायत जिल्लामा बसोबास गर्ने थारू समुदायका मानिसहरू माघी मनाउन पहिल्यैदेखि गाउँ फर्किन थालेका छन् । शहर–बजारमा रोजगारी वा व्यापारका लागि गएका थारूहरू पनि माघीमा घर फर्कनुलाई अनिवार्यजस्तै मान्छन् ।
माघे संक्रान्तिको दिन थारू समुदायमा बिहान सबेरै उठेर नदी, तलाउ वा इनारमा गई नुवाइधुवाइ गर्ने परम्परा छ । स्नानपछि घरका ज्येष्ठ सदस्यबाट आशिर्वाद लिने चलनले पारिवारिक एकता र पुस्तान्तरणको संस्कारलाई बलियो बनाउँछ ।
थारू समुदायको अर्को विशेष परम्परा भनेको छोरीबेटीलाई ‘कोसेली’ दिने चलन हो । अलग्गै छुट्याएर राखिएको चामल, नुन, तेल, बेसारलगायत दैनिक उपभोग्य सामग्री छोरीबेटीलाई प्रदान गरिन्छ । यसले महिलाप्रतिको सम्मान र परिवारसँगको भावनात्मक सम्बन्धलाई झल्काउँछ ।
माघीको अघिल्लो दिन थारू बस्तीहरूमा सामूहिक रूपमा बंगुर काट्ने परम्परा छ । ढिक्री, भात, माछा, मासु लगायतका परम्परागत परिकारको सुगन्धले पूरै बस्ती रमाइलो बनाउँछ । माघी एक दिनमै सीमित हुँदैन—थारू समुदायले एक हप्तासम्म सामूहिक नाचगान, भेटघाट र भोजका साथ पर्व मनाउँछन् ।
माघीको अघिल्लो रात ‘धुम्रु’ गाएर रातभर जाग्राम बस्ने चलन छ । धुम्रु गीतमा इतिहास, पीडा, संघर्ष र आशाका कथाहरू मिसिएका हुन्छन् । कमैया प्रथाबाट मुक्ति पाएपछि थारू समुदायले माघीलाई ‘स्वतन्त्रता दिवस’का रूपमा मनाउन थालेको तथ्यले यो पर्वको सामाजिक–राजनीतिक महत्वलाई समेत उजागर गर्छ ।
पहाडी जिल्लामा बसोबास गर्ने मगर समुदायले माघीलाई ‘माघ्या सकराटी’का रूपमा मनाउँछन् । यो पर्व मगर समुदायका लागि नयाँ वर्षको सुरुवात हो, जसलाई ‘मिनाम ल्हेस’ भनिन्छ । यस वर्ष मगर समुदायले ५०१९ साल को नयाँ वर्ष मनाइरहेका छन् ।
मगर संघ पाल्पाका अध्यक्ष शेरबहादुर सोमैका अनुसार, माघ्या सकराटीमा मगरहरूले पितृ पूजा गर्ने परम्परा छ । आफ्ना पूर्वजको सम्झनामा पूजा–आराधना गरी उनीहरूको आशीर्वादले नयाँ वर्ष शुभ रहोस् भन्ने कामना गरिन्छ ।
मगर समुदायमा माघ्या सकराटीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको अन्न पूजा हो । घरमा भित्र्याइएका सबै प्रकारका अन्न—धान, मकै, कोदो, फापर—लाई पूजा गरिन्छ । यसले प्रकृति, कृषि र श्रमप्रतिको सम्मानलाई झल्काउँछ ।
नयाँ वर्षको अवसरमा मगर समुदायमा परम्परागत भेषभूषा, नाचगान र सामूहिक भोजको आयोजना गरिन्छ । गाउँघरमा खुसी र उल्लासको वातावरण छाएको देखिन्छ ।
उपत्यकाका नेवार समुदायले माघे संक्रान्तिलाई ‘ध्यु चाकु सल्हु’ का रूपमा मनाउँछन् । माघे संक्रान्तिको पूर्वसन्ध्यादेखि नै भक्तपुर, पाटन र काठमाडौंका बजारमा घ्यु चाकु, तरुल, तिलको लड्डु लगायत सामग्री किन्न सर्वसाधारणको चहलपहल बढेको छ ।
माघे संक्रान्तिको दिन बिहान सबेरै उठेर चोखो भई घ्यु चाकु, तरुल, तिलको लड्डु लगायत परिकार मठमन्दिरमा चढाउने परम्परा छ । यी परिकारले जाडोबाट शरीरलाई ऊर्जा दिने विश्वास गरिन्छ ।
नेवार समुदायमा माघीको दिन परिवारिक जमघट गरी सामूहिक भोजन गर्ने चलन छ । घरको ज्येष्ठ सदस्यले सबैको कपालमा तोरिको तेल लगाइदिने प्रचलनले दीर्घायु र स्वास्थ्यको कामना जनाउँछ ।
माघे संक्रान्तिका दिन भक्तपुरमा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले यस पर्वलाई ‘सम्यक दान’का रूपमा मनाउँछन् । प्रत्येक वर्ष माघे संक्रान्तिकै दिन भक्तपुरका पाँच दीपंकर बुद्धलाई दूधपाटीस्थित थथुवहीमा विराजमान गराइ विधिवत् रूपमा दान गरिन्छ ।
सम्यक दानमा श्रद्धालुहरूले अन्न, वस्त्र, धन र खाद्य सामग्री दान गरी पुण्य कमाउने विश्वास राख्छन् । यस अवसरमा भक्तपुरमा धार्मिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय आकर्षण एकैसाथ देखिन्छ ।
माघी पर्वले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ । एउटै मितिमा मनाइए पनि थारू, मगर र नेवार समुदायमा फरक–फरक नाम, फरक परम्परा र फरक विश्वास देखिन्छ । तर मूल भाव भने एउटै छ—नयाँ सुरुवात, आपसी सद्भाव र सामूहिक खुसी ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यस्ता पर्वले सामाजिक एकता, सांस्कृतिक संरक्षण र पुस्तान्तरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । आधुनिकता र व्यस्त जीवनशैलीका बीच पनि माघी जस्ता पर्वले मानिसलाई आफ्नै जरा र पहिचानतर्फ फर्काइरहेका छन् ।
माघी पर्व आज केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक चाड मात्र रहेन । यो इतिहास, संघर्ष, स्वतन्त्रता, स्वास्थ्य र सामूहिक जीवनदर्शनको उत्सव बनेको छ । थारूको स्वतन्त्रताको कथा, मगरको नयाँ वर्षको उल्लास र नेवारको पारिवारिक एकताको भावना—यी सबैले माघीलाई नेपालको साझा सांस्कृतिक सम्पदा बनाएका छन् ।
देशभर छाएको माघीको रौनकले एक सन्देश दिन्छ—विविधताभित्रको एकता नै नेपालको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
