फैलँदैछ क्रिप्टो–हुण्डी’ कारोवार

काठमाडौं राजधानीको व्यस्त र आर्थिक गतिविधिको केन्द्र मानिने नयाँ बानेश्वर क्षेत्रबाट सञ्चालन हुँदै आएको अवैध क्रिप्टो करेन्सी र हुण्डी कारोबारमा संलग्न गिरोहलाई प्रहरीले पक्राउ गरेपछि नेपालमा फैलँदै गएको डिजिटल वित्तीय अपराधको जालो फेरि एकपटक उजागर भएको छ।
काठमाडौं उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालय, टेकुबाट खटिएको विशेष टोलीले गोप्य सूचनाका आधारमा आइतबार साँझ चार जनालाई नियन्त्रणमा लिएको हो। पक्राउ परेका व्यक्तिहरूले लामो समयदेखि क्रिप्टो करेन्सीमार्फत रकम साटासाट गर्ने र हुण्डी नेटवर्क प्रयोग गरेर देशभित्र र बाहिर रकम ओसारपसार गर्ने गरेको प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट खुलेको छ।
प्रहरीले पक्राउ गरेका व्यक्तिहरूमा चितवन घर भई हाल ललितपुरको झम्सिखेल बस्दै आएका ३२ वर्षीय सवन अधिकारी, काठमाडौंको तारकेश्वरका २५ वर्षीय आशिष अधिकारी, ठमेल बस्दै आएका ३२ वर्षीय रबिन जी.आर. तथा ललितपुरको इमाडोलका ३७ वर्षीय अनित्य शाक्य रहेका छन्।उनीहरू सबै मिलेर संगठित रूपमा क्रिप्टो करेन्सी कारोबार र हुण्डी सञ्चालन गर्दै आएको प्रहरीको दाबी छ।
प्रहरीले उनीहरूबाट ३० लाख रुपैयाँ नगद, विभिन्न कम्पनीका ६ थान मोबाइल फोन तथा एक थान एप्पल कम्पनीको म्याकबुक बरामद गरेको जनाएको छ। ती उपकरणहरू क्रिप्टो कारोबार, डिजिटल वालेट सञ्चालन तथा अन्तरदेशीय पैसाको लेनदेनमा प्रयोग हुँदै आएको आशंका गरिएको छ।प्रहरी स्रोतका अनुसार बरामद सामग्रीबाट ठूलो रकमको कारोबार भएको संकेत मिलेको छ। डिजिटल उपकरणको फरेन्सिक परीक्षणपछि थप नेटवर्क र संलग्न व्यक्तिहरूको पहिचान हुने अपेक्षा गरिएको छ।
प्रारम्भिक अनुसन्धानले देखाएको छ कि गिरोहले दुई तहमा काम गरिरहेको थियो। पहिलो, क्रिप्टो करेन्सीमार्फत विदेशी मुद्रा खरिद–बिक्री गर्ने, र दोस्रो, हुण्डीमार्फत भौतिक रूपमा नगद स्थानान्तरण नगरी देशभित्रै रकम उपलब्ध गराउने।उदाहरणका लागि, विदेशमा रहेका व्यक्तिहरूले क्रिप्टो वालेटमार्फत रकम पठाउँथे। त्यसको समतुल्य रकम नेपालभित्र गिरोहका सदस्यहरूले नगद रूपमा उपलब्ध गराउँथे। यसरी बैंकिङ प्रणाली बाहिरै ठूलो रकमको कारोबार हुँदै आएको थियो।
यो प्रणालीले सरकारको नियमन र कर प्रणालीलाई छल्ने मात्र होइन, अवैध आम्दानीलाई वैध बनाउने माध्यमका रूपमा समेत प्रयोग हुँदै आएको प्रहरीको भनाइ छ।पक्राउ परेकाहरूमाथि मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा १२५ (क) अनुसार हुण्डी कारोबार तथा दफा १६२ (क) अनुसार अभौतिक मुद्रा (क्रिप्टो करेन्सी) प्रयोगसम्बन्धी कसुरमा मुद्दा चलाउने तयारी गरिएको प्रहरीले जनाएको छ।नेपाल राष्ट्र बैंकले क्रिप्टो करेन्सीलाई कानुनी मान्यता नदिएको र यससम्बन्धी कारोबार पूर्ण रूपमा प्रतिबन्धित रहेको अवस्थामा यस्तो गतिविधि गम्भीर अपराध मानिन्छ। दोषी ठहरिएमा कैद र जरिवानाको व्यवस्था रहेको छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा क्रिप्टो करेन्सी र हुण्डी कारोबार तीव्र रूपमा बढ्दै गएको देखिन्छ। यसको पछाडि विभिन्न कारणहरू छन्ःविदेशमा रहेका नेपालीहरूले बैंकिङ प्रणालीभन्दा छिटो र सस्तो विकल्प खोज्दा हुण्डी र क्रिप्टो रोज्ने गरेका छन्।स्मार्टफोन, इन्टरनेट र डिजिटल वालेटको पहुँच बढेसँगै क्रिप्टो कारोबार गर्न सहज भएको छ।प्राविधिक ज्ञानको अभाव र कानुनी संरचनाको सीमितताका कारण यस्तो अवैध कारोबार नियन्त्रण गर्न चुनौती देखिएको छ।व्यवसायी र केही व्यक्तिहरूले कर तिर्नबाट बच्न यस्तो अवैध माध्यम अपनाउने गरेका छन्।
यस्ता अवैध कारोबारले व्यक्तिगत र राष्ट्रिय दुवै स्तरमा गम्भीर जोखिम निम्त्याउँछन्ःआर्थिक अपराध र मनी लन्ड्रिङ बढ्ने , राष्ट्रको वैदेशिक मुद्रा व्यवस्थापनमा असर पर्ने , आतंकवाद तथा आपराधिक गतिविधिमा वित्तीय सहयोग पुग्ने सम्भावना ,सर्वसाधारण ठगीमा पर्ने जोखिम छन्।
प्रहरीले सर्वसाधारणलाई यस्ता अवैध गतिविधिमा संलग्न नहुन र शंकास्पद कारोबारबारे सूचना दिन आग्रह गरेको छ। साथै, डिजिटल माध्यमबाट हुने आर्थिक कारोबारमा सतर्कता अपनाउन पनि सचेत गराइएको छ।प्रहरी अधिकारीहरूका अनुसार, “क्रिप्टो र हुण्डी जस्ता अवैध कारोबार नियन्त्रणका लागि निगरानी थप कडा पारिएको छ। यस्ता गतिविधिमा संलग्न जो–कोहीलाई कानुनी दायरामा ल्याइनेछ।”पक्राउ परेका चार जना मात्र यो सञ्जालको सानो हिस्सा हुन सक्ने प्रहरीको अनुमान छ। डिजिटल उपकरणको विश्लेषणपछि देशभित्र र बाहिर फैलिएको ठूलो नेटवर्कको खुलासा हुन सक्ने देखिएको छ।विशेष गरी काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न क्षेत्रहरू — नयाँ बानेश्वर, ठमेल, झम्सिखेलजस्ता स्थानहरूमा यस्ता गतिविधि हुने गरेको सूचनाका आधारमा निगरानी बढाइएको छ।
नयाँ बानेश्वरबाट पक्राउ परेको यो गिरोहले नेपालमा अवैध वित्तीय कारोबारको बदलिँदो स्वरूपलाई स्पष्ट रूपमा देखाएको छ। प्रविधिको दुरुपयोग गर्दै संगठित रूपमा सञ्चालन हुने यस्ता अपराधले राज्यको आर्थिक प्रणालीलाई नै चुनौती दिइरहेका छन्।सरकार, नियामक निकाय र सुरक्षा संयन्त्रबीच समन्वय सुदृढ गर्दै कडा कानुनी कार्यान्वयन नगरेसम्म यस्ता गतिविधि नियन्त्रणमा ल्याउन कठिन हुने देखिन्छ।यो घटना केवल एक गिरोहको पक्राउ मात्र नभई नेपालमा फैलिँदै गएको ‘डिजिटल अन्डरग्राउन्ड अर्थतन्त्र’को गम्भीर संकेतका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ।