काठमाडौं – स्वास्थ्य तथा जनसंख्या प्रशासनभित्र वर्षौंदेखि मौन रूपमा चल्दै आएको शक्ति सन्तुलन, पहुँच र ‘सेटिङ’ को जालोमाथि अन्ततः प्रहार भएको छ। स्वास्थ्य, जनसंख्या तथा खानेपानीमन्त्री निशा मेहताले बुधबार गरेको कर्मचारी सरुवाले सामान्य प्रशासनिक निर्णयभन्दा धेरै ठूलो सन्देश दिएको छ—अब ‘अड्डा जमाउने’ संस्कृति सह्य नहुने संकेत।
विशेषगरी स्वास्थ्य समन्वय महाशाखाका प्रमुख भिमप्रसाद सापकोटा करिब ५ वर्ष ७ महिना एउटै महाशाखामा बसेपछि हेटौंडा सरुवा गरिनु एउटा सामान्य सरुवा मात्र होइन, लामो समयदेखि जरा गाडेर बसेको संरचनामाथिको पहिलो ठोस प्रहारका रूपमा हेरिएको छ। स्वास्थ्य प्रशासनभित्र यसलाई ‘टर्निङ पोइन्ट’ को रूपमा व्याख्या गर्न थालिएको छ।
‘क्रोनिक’ संरचना: नियमभन्दा शक्तिशाली पहुँच
नेपालको निजामती सेवा व्यवस्थामा सामान्यतः एक कर्मचारी एउटै स्थान वा शाखामा दुई वर्षभन्दा बढी बस्न नपाउने व्यवस्था छ। तर स्वास्थ्य सेवा विभाग र मातहतका महाशाखा–शाखाहरूमा यो नियम कागजमै सीमित रहँदै आएको थियो।राजनीतिक पहुँच, आन्तरिक गठजोड, दातृ निकायसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्क र परियोजना व्यवस्थापनमा रहेको आर्थिक प्रभावका कारण केही शाखाहरू ‘दुधालु शाखा’ का रूपमा चिनिन थाले। यस्ता शाखामा बस्ने कर्मचारीहरू वर्षौंदेखि सरुवा नहुने, सरुवा भए पनि पुनः फर्किने, वा प्रभावका आधारमा स्थायित्व कायम राख्ने प्रवृत्ति मौलाउँदै गयो।
यही कारण स्वास्थ्य प्रशासनभित्र ‘क्रोनिक कर्मचारी’ भन्ने शब्दावली नै चलनचल्तीमा आयो—जो नियमभन्दा शक्तिशाली पहुँचका कारण एउटै संरचनामा दीर्घकालीन रूपमा टिकिरहन्छन्।
सापकोटाको सरुवा: संकेत कि सुरुवात?
भिमप्रसाद सापकोटाको सरुवा सुशासनको सन्दर्भमा एउटा सन्देशमूलक कदम हो। उनी जस्तो उच्च पदस्थ कर्मचारीलाई लामो समयपछि सरुवा गरिनुले अन्य कर्मचारीहरूलाई पनि सिधा संकेत दिएको छ—अब ‘स्थायी जरा’ सुरक्षित छैन।
स्वास्थ्य प्रशासनका एक अधिकारीका अनुसार, “यो सरुवा केवल व्यक्तिको होइन, प्रवृत्तिको विरुद्धमा गरिएको निर्णय हो। यदि यसलाई निरन्तरता दिइयो भने मात्र यसको अर्थ रहन्छ, नत्र यो पनि एकपटकको देखावटी कदममै सीमित हुन सक्छ।”
अझै बाँकी ‘दुधालु’ संरचना
मन्त्रालयको यो कदमले बहस सुरु गरिदिएको छ—के सापकोटामात्र समस्या थिए, कि प्रणाली नै जटिल छ?स्वास्थ्य सेवा विभागभित्र अझै पनि दर्जनौँ कर्मचारीहरू वर्षौंदेखि एउटै शाखा तथा महाशाखामा कार्यरत छन्। तीमध्ये केही नामहरू यस्ता छन्, जसले ‘दुधालु शाखा’ मा लामो समय बिताएका छन्:
बाला राई — नर्सिङ क्षमता विकास शाखा (करिब ६ वर्ष ७ महिना)
डा. हेमन्तचन्द्र ओझा — उपचारात्मक महाशाखा (करिब ७ वर्ष ८ महिना)
डा. पोमावती थापा — एनसीडी तथा मानसिक स्वास्थ्य शाखा (करिब ६ वर्ष ७ महिना)
लिला विक्रम थापा — पोषण शाखा (करिब ४ वर्ष ४ महिना)
हिरा निरौला — नर्सिङ तथा सामाजिक सुरक्षा महाशाखा (करिब २ वर्ष ११ महिना)
डा. गोकर्ण दाहाल — किटजन्य रोग नियन्त्रण शाखा (करिब ४ वर्ष ९ महिना)
अनु शाक्य — पूर्वाधार शाखा (करिब ४ वर्ष ११ महिना)
डा. अभियान गौतम — खोप शाखा (करिब ४ वर्ष २ महिना)
शर्मिला पौडेल — परिवार योजना तथा प्रजनन स्वास्थ्य शाखा (करिब २ वर्ष ५ महिना)
कविता अर्याल — जेरियाट्रिक तथा लैंगिक हिंसा शाखा (करिब २ वर्ष ५ महिना)
डा. गौरी प्रधान — नवजात शिशु शाखा (करिब ३ वर्ष ७ महिना)
डा. माधव लम्साल — राष्ट्रिय स्वास्थ्य तालिम केन्द्र (७ वर्षभन्दा बढी)
डा. फणीन्द्र बराल — इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (५ वर्षभन्दा बढी एउटै संरचनामा)
यी सूचीले देखाउँछ—समस्या व्यक्तिमा सीमित छैन, संरचना नै गहिरो छ।
‘दुधालु शाखा’ किन आकर्षक?
स्वास्थ्य प्रशासनभित्र ‘दुधालु शाखा’ भन्नाले ती शाखा बुझिन्छन् जहाँ:
ठूला बजेटहरू परिचालन हुन्छन्
अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकायसँग प्रत्यक्ष समन्वय हुन्छ
परियोजना छनोट र कार्यान्वयनमा प्रभाव रहने हुन्छ
एनजीओ/आईएनजीओसँग नियमित सम्पर्क रहन्छ
यस्ता शाखाहरूमा लामो समय एउटै व्यक्ति बस्दा ज्ञान र अनुभवको निरन्तरता त हुन्छ, तर त्यससँगै शक्ति केन्द्रीकरण, निर्णयमा पक्षपात र आर्थिक अपारदर्शिताको जोखिम पनि बढ्छ।
एक स्वास्थ्य विज्ञ भन्छन्, “जहाँ पैसा, परियोजना र पहुँच जोडिन्छ, त्यहाँ पारदर्शिता स्वतः चुनौतीमा पर्छ। एउटै व्यक्ति लामो समय बस्दा त्यो संरचना ‘व्यक्तिकेन्द्रित’ बन्छ, संस्थागत होइन।”
सेवा प्रवाहमा असर
कतिपय कर्मचारीहरू विभागमै केन्द्रित रहँदा अस्पताल र सेवा प्रवाहमा प्रत्यक्ष असर पर्ने तर्क पनि उठ्दै आएको छ।
स्वास्थ्य प्रणालीको मूल उद्देश्य जनतासम्म सेवा पुर्याउनु हो। तर दक्ष जनशक्ति प्रशासनिक संरचनामै अड्किँदा अस्पतालहरूमा जनशक्ति अभाव, सेवा गुणस्तरमा गिरावट र सुधार कार्यक्रमहरूमा ढिलाइ देखिन्छ।
विशेषगरी:
अस्पताल सुधार कार्यक्रमहरू प्रभावित हुने
नीति निर्माण र कार्यान्वयनबीच दूरी बढ्ने
फिल्ड–स्तरको अनुभव नपुग्ने
यस्ता समस्या वर्षौंदेखि उठ्दै आए पनि ठोस हस्तक्षेप भने हुन सकेको थिएन।
मन्त्रालयको नयाँ रणनीति
मन्त्रालयले अहिले ‘दुधालु शाखा’ मा लामो समयदेखि कार्यरत कर्मचारीहरूको सूची संकलन थालेको छ। यो कदमले अब व्यापक सरुवा र पुनर्संरचना हुन सक्ने संकेत दिएको छ।
यदि यो प्रक्रिया पारदर्शी र निष्पक्ष रूपमा अघि बढ्यो भने:
शक्ति सन्तुलन कायम हुन सक्छ
निर्णय प्रक्रियामा निष्पक्षता आउन सक्छ
आर्थिक अनुशासन बलियो हुन सक्छ
तर यदि आंशिक रूपमा मात्रै लागू भयो भने उल्टै प्रश्न उठ्ने सम्भावना पनि उत्तिकै छ।
चुनौती: निरन्तरता कि प्रतीकात्मकता?
नेपालको प्रशासनिक इतिहास हेर्दा, यस्ता कदमहरू प्रायः सुरुवातमा कडा देखिए पनि पछि कमजोर बन्दै जाने गरेका छन्।
मन्त्रालयको यो निर्णय पनि दुई सम्भावित दिशामा जान सक्छ:
संरचनागत सुधारतर्फ – यदि सबै ‘क्रोनिक’ संरचनामा समान रूपमा हस्तक्षेप भयो भने
प्रतीकात्मक कदममै सीमित – यदि केही व्यक्तिमा मात्रै केन्द्रित भयो भने
स्वास्थ्य प्रशासनका एक पूर्वसचिव भन्छन्, “सुधार व्यक्ति हटाएर होइन, प्रणाली परिवर्तन गरेर हुन्छ। यदि नियम सबैमा समान रूपमा लागू भएन भने यो निर्णय पनि विवादमै हराउनेछ।”
पारदर्शिता बनाम निरन्तरता
एउटै स्थानमा लामो समय बस्दा नीति कार्यान्वयनमा निरन्तरता आउँछ भन्ने तर्क पनि छ। तर त्यो निरन्तरता कहिले ‘एकाधिकार’ मा परिणत हुन्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ।
निरन्तरताले दक्षता दिन सक्छ
तर लामो समयले ‘नेटवर्क’ निर्माण गर्छ
नेटवर्कले प्रभाव र नियन्त्रण बढाउँछ
यही सन्तुलन बिग्रिँदा प्रशासनिक विकृति सुरु हुन्छ।
सुशासनको परीक्षा
अहिलेको सरकार सुशासन, पारदर्शिता र जवाफदेहिताको एजेन्डासहित अघि बढेको दाबी गर्छ। स्वास्थ्य मन्त्रालयको पछिल्लो कदम यही एजेन्डाको परीक्षण पनि हो।
यो केवल कर्मचारी सरुवा होइन:
आर्थिक स्रोतको नियन्त्रणमाथिको हस्तक्षेप
परियोजना व्यवस्थापनको पुनर्समीक्षा
दातृ निकायसँगको सम्बन्धको पुनर्संरचना
भन्न सकिन्छ, यो स्वास्थ्य प्रशासनको ‘पावर स्ट्रक्चर’ माथिको सर्जिकल स्ट्राइक हो।
अब के?
अबको मुख्य प्रश्न—के बाँकी रहेका ‘दुधालु शाखा’ का कर्मचारीहरू पनि सरुवा हुन्छन्?
यदि हुन्छन् भने:
प्रणालीमा विश्वास बढ्नेछ
कर्मचारीहरूमा उत्तरदायित्व बढ्नेछ
यदि हुँदैनन् भने:निर्णयमाथि पक्षपातको आरोप लाग्नेछ
सुधारको विश्वसनीयता घट्नेछ
स्वास्थ्य मन्त्रालयले सुरु गरेको यो अभियान प्रशासनिक सुधारको दिशामा एउटा महत्वपूर्ण कदम हो। तर यसको सफलता कार्यान्वयनमा निर्भर छ।
भिमप्रसाद सापकोटाको सरुवाले ढोका खोलेको छ, तर त्यो ढोकाबाट प्रणालीगत सुधार प्रवेश गर्छ कि केवल प्रतीकात्मक निर्णयको हावा, त्यो अबका दिनहरूले तय गर्नेछ।अन्ततः, प्रश्न एउटै छ—के ‘दुधालु शाखा’ को संस्कृतिको अन्त्य हुन्छ, कि फेरि नयाँ नाममा पुरानै खेल दोहोरिन्छ?
