काठमाडौँ – वैदेशिक रोजगारीको कठोर श्रमपछि केही दिनको विश्रामका लागि स्वदेश फर्किएका नेपालीहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सुखद प्रवेशद्वार हुनुपर्ने हो । तर पछिल्लो समय त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल भित्रिने बित्तिकै भोग्नुपर्ने भन्सार प्रक्रियाले उनीहरूको खुशी क्षणमै निराशामा बदलिने गरेको गुनासो पुनः सतहमा आएको छ ।
पोखरा निवासी किरण सुवेदीको भोगाइ अहिले सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बनेसँगै विमानस्थलमा हुने व्यवहार, भन्सारको कार्यशैली र त्यसले वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली श्रमिकमाथि पार्ने असरबारे व्यापक बहस सुरु भएको छ ।
एक औँठीले निम्त्यायो ठूलो विवाद
दक्षिण कोरियामा श्रम गरेर नेपाल फर्किएका सुवेदी ४ अप्रिल २०२६ को राति करिब १२ बजे त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा अवतरण गरेका थिए । १२ घण्टाको लामो हवाई यात्राले थकित अवस्थामा उनी भन्सार जाँचतर्फ अघि बढे । तर त्यहाँ उनको लागि एउटा अप्रत्याशित परिस्थिति पर्खिरहेको थियो ।
भन्सार जाँचका क्रममा कर्मचारीहरूले उनको औँलामा लगाएको करिब १८ ग्रामको सुनको औँठी निकाल्न लगाए । त्यसपछि उक्त औँठीलाई ‘काँचो सुन’ भएको दाबी गर्दै भन्सार तिर्नुपर्ने बताए । कर्मचारीहरूको अडान स्पष्ट थियो—औँठी लैजान चाहनुहुन्छ भने कुल मूल्यको १० प्रतिशत भन्सार बुझाउनुपर्छ ।
सुवेदीका अनुसार त्यो क्षण अत्यन्तै तनावपूर्ण थियो । उनले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्, “रिसले रगत उम्लिरहेको थियो । थकित शरीर, रातको समय, अनि यस्तो व्यवहार—कसरी सहनु ?”
“आईफोन ल्याउनेहरूलाई पनि उस्तै व्यवहार”
सुवेदीको अनुभव केवल व्यक्तिगत मात्रै नभई व्यापक समस्या झल्काउने खालको थियो । उनले भन्सार क्षेत्रमा अन्य यात्रुहरूलाई पनि यस्तै व्यवहार गरिएको देखेका थिए । विशेषगरी विदेशबाट ल्याइने इलेक्ट्रोनिक सामान—जस्तै आईफोन—प्रति पनि कर्मचारीहरूको कडाइ देखिएको उनले बताएका छन् ।
उनका अनुसार केही यात्रुहरूलाई सामान रोक्का गरिएको थियो भने केहीलाई अतिरिक्त रकम तिर्न बाध्य पारिएको थियो । यसले विमानस्थलको भन्सार प्रणालीबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—के यो नियमअनुसार हो, कि मनपरी ?
४० हजार तिरेर ‘मुक्त’ भए
भन्सार कर्मचारीहरूले सुवेदीलाई अर्को विकल्प पनि दिएका थिए—एक हप्ताभित्र रकम बुझाएर सामान लैजान सकिने । तर उनी पोखराका बासिन्दा भएकाले पटक-पटक काठमाडौँ धाउनु व्यावहारिक थिएन ।अन्ततः बाध्य भएर उनले झन्डै ४० हजार रुपैयाँ तिरेर आफ्नो औँठी छुटाए । एउटा सामान्य व्यक्तिगत गहनाका लागि यति ठूलो रकम तिर्नुपर्दा उनी मानसिक रूपमा समेत विचलित भए ।“रातभर निद्रा लागेन । एकछिन त किन नेपाल फर्किएछु भन्ने पनि लाग्यो,” उनले आफ्नो पीडा पोखेका छन् ।
सामाजिक सञ्जालमा विस्फोट
सामान्यतया सामाजिक सञ्जालमा कम सक्रिय रहने सुवेदीको पोस्ट यसपटक असाधारण रूपमा भाइरल बन्यो । केही घण्टामै हजारौं प्रतिक्रिया आएका थिए—४१०० भन्दा बढी लाइक, ५०० भन्दा बढी कमेन्ट र झन्डै २०० पटक शेयर ।
यो घटनाले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूलाई दुई ध्रुवमा बाँडिदिएको छ । एकातिर, धेरैले सुवेदीप्रति सहानुभूति जनाउँदै भन्सारको व्यवहारलाई “श्रमिकमाथिको अन्याय” भनेका छन् । अर्कोतिर, केहीले भने सरकारको नियमअनुसार नै काम भएको दाबी गरेका छन् ।
“रेमिट्यान्सले देश चलेको छ, तर…”
सुवेदीले आफ्नो पोस्टमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्—देशको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिने श्रमिकहरूलाई किन यस्तो व्यवहार गरिन्छ ?
नेपालको अर्थतन्त्रमा रेमिट्यान्सको भूमिका अत्यन्तै ठूलो छ । विदेशमा पसिना बगाएर कमाएको पैसा नेपाल पठाउने लाखौं नेपालीहरूको योगदानले देशको आर्थिक चक्र चलिरहेको छ । तर त्यही वर्गका मानिसहरू स्वदेश फर्किँदा विमानस्थलमै अपमानित हुनुपर्ने अवस्था किन ?उनको भनाइ छ, “साना कुरामा गिद्दे नजर लगाएर दुःख दिने काम तुरुन्तै बन्द हुनुपर्छ ।”
व्यङ्ग्य र आक्रोश
सामाजिक सञ्जालमा आएका प्रतिक्रियाहरूले जनआक्रोश झल्काउँछन् । एक प्रयोगकर्ताले व्यङ्ग्य गर्दै लेखेका छन्, “१८ ग्रामको औँठीमा कडाइ, तर ३२ किलो तस्करी सहजै पास हुन्छ !”अर्का प्रयोगकर्ताले भने यस्तो व्यवहारले मानिसलाई “कहिल्यै नेपाल नआऊँ” भन्ने मानसिकतामा पुर्याउने बताएका छन् ।कतिपयले सरकारका उच्च पदाधिकारीहरूलाई समेत मेन्सन गर्दै तत्काल सुधारको माग गरेका छन् ।
नियम के भन्छ ?
यद्यपि, केही प्रयोगकर्ताहरूले भन्सार नियमको बचाउ पनि गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार २५ ग्रामसम्मका गहनामा छुट भए पनि ‘काँचो सुन’ को परिभाषा फरक हुन्छ ।यदि सुनमा आवश्यक रसायन मिसाइएको छैन वा त्यो पूर्ण रूपमा प्रशोधित छैन भने त्यसलाई ‘काँचो सुन’ मानिन्छ र त्यसमा भन्सार लाग्न सक्छ । साथै, यस्ता वस्तुमार्फत तस्करी हुने जोखिम भएकाले कडाइ आवश्यक भएको तर्क गरिएको छ ।तर यहाँ मुख्य प्रश्न उठ्छ—के सुवेदीको औँठी साँच्चै ‘काँचो सुन’ थियो ? वा त्यो सामान्य गहना थियो ?सुवेदीले भने आफ्नो औँठी पूर्ण रूपमा सामान्य गहना भएको दाबी गरेका छन् । यदि त्यसो हो भने भन्सारको मूल्यांकन प्रक्रियामा पारदर्शिता र स्पष्टता किन छैन ?
प्रणालीगत समस्या कि व्यक्तिगत घटना ?
यो घटना केवल एक व्यक्तिको अनुभव मात्र हो कि प्रणालीगत समस्या हो—यो प्रश्न अहिले बहसको केन्द्रमा छ ।नेपालमा वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरूको संख्या ठूलो छ, र तीमध्ये धेरैजसो वर्षमा एकपटक मात्र घर फर्किन्छन् । यस्तो अवस्थामा विमानस्थलमै उनीहरूले दुःख पाउनु न केवल व्यक्तिगत पीडा हो, यो राष्ट्रिय स्तरको सेवा गुणस्तरको प्रश्न पनि हो ।
सुधारको आवश्यकता
विशेषज्ञहरूका अनुसार भन्सार प्रणालीमा निम्न सुधार आवश्यक देखिन्छ:
स्पष्ट र पारदर्शी नियमको कार्यान्वयन , यात्रुहरूलाई पूर्व जानकारी दिने प्रणाली
कर्मचारीहरूको व्यवहार सुधार , अनुगमन र जवाफदेहिताको कडाइ ,
यदि यस्ता सुधारहरू गरिएनन् भने यस्ता घटनाहरू दोहोरिने सम्भावना रहन्छ ।
किरण सुवेदीको घटना एउटा
