काठमाडौँ- प्रतिनिधि सभा निर्वाचनको नतिजाले नेपाली राजनीतिको शक्ति–सन्तुलनमा मात्र होइन, दलहरूको आन्तरिक संरचना र नेतृत्व व्यवस्थापनमा पनि नयाँ बहस जन्माएको छ। विशेषतः नेकपा एमालेको हालको अवस्था हेर्दा एउटा रोचक विरोधाभास देखिन्छ—प्रत्यक्ष निर्वाचनमा पार्टीका शीर्ष नेताहरू पराजित भएका छन्, तर समानुपातिक प्रणालीले उनीहरूलाई फेरि संसदमा सुरक्षित अवतरण गराएको छ।
एमालेले समानुपातिकतर्फ पाउने १६ सांसदको नाम टुंगो लगाएसँगै यो विरोधाभास अझ स्पष्ट भएको छ। अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको निवास गुण्डुमा बसेको सचिवालय बैठकले बन्दसूचीबाट नाम छनोट गर्दा समावेशी सिद्धान्तलाई आधार बनाएको भनिए पनि सूचीको संरचना हेर्दा एउटा राजनीतिक सन्देश स्पष्ट देखिन्छ—प्रत्यक्ष निर्वाचनमा युवा पुस्ता, समानुपातिकमा पदाधिकारी।
यो व्यवस्थाले एमालेभित्र नेतृत्व व्यवस्थापनको रणनीति, चुनावी पराजयपछि गरिएको क्षतिपूर्ति र पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलनलाई एकैपटक देखाउँछ।
पराजयपछि ‘सुरक्षित अवतरण’
यसपटकको निर्वाचन एमालेका लागि संसदीय इतिहासकै ठूलो धक्का मानिएको छ। प्रत्यक्षतर्फ पार्टीका अधिकांश शीर्ष नेता पराजित भए। तर समानुपातिक प्रणालीले उनीहरूलाई संसदमा पुनः प्रवेशको बाटो खोलिदियो।
उदाहरणका रूपमा पार्टी उपाध्यक्ष रामबहादुर थापा ‘बादल’लाई लिन सकिन्छ। तत्कालीन नेकपा विभाजनपछि केपी शर्मा ओली पक्ष रोजेका बादलले त्यसयता लाभको पद पाएका थिएनन्। प्रत्यक्ष चुनाव लड्ने अवस्था पनि बनेन। त्यसैले उनलाई आदिवासी–जनजाति पुरुषतर्फ समानुपातिक सूचीको पहिलो नम्बरमा राखियो र अब उनी सांसद बन्ने लगभग निश्चित भएको छ।
यस्तै खस–आर्य पुरुष क्लस्टरबाट गुरु बराल र पुष्प कँडेलको नाम पनि सिफारिस गरिएको छ। बराल लामो समयदेखि पार्टीभित्र ओलीका विश्वासपात्र मानिन्छन् भने कँडेल राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्व उपाध्यक्ष समेत हुन्।
खस–आर्य महिलातर्फ पार्टी सचिव पद्या अर्याल पनि समानुपातिकबाट संसद प्रवेश गर्ने तयारीमा छिन्।
यो सूची हेर्दा स्पष्ट हुन्छ—प्रत्यक्ष निर्वाचनले असफल ठहर गरेको नेतृत्वलाई समानुपातिक प्रणालीले संरक्षण दिएको छ।
युवा पुस्ताको उदय
तर एमालेको कथाको अर्को पाटो पनि छ। प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट जितेर आएका नेताहरूको उमेर र पृष्ठभूमि हेर्दा पार्टीमा नयाँ पुस्ताको प्रवेश बलियो रूपमा देखिन्छ।
प्रत्यक्षतर्फ जितेका केन्द्रीय सदस्य सुहाङ नेम्वाङ, क्षितिज थेबे, ऐन महर र मोहम्मद इस्तियाक राई सबै तुलनात्मक रूपमा युवा नेता हुन्। उनीहरूको उमेर ३६ देखि ४६ वर्षको बीचमा छ।
यसका अतिरिक्त यज्ञबहादुर बोगटी, गणेशसिंह ठगुन्ना, राजेन्द्र राई, अर्जुनकुमार कार्की र लक्ष्मीप्रसाद पोखरेल पनि तुलनात्मक रूपमा सक्रिय र क्षेत्रीय आधार भएका नेता मानिन्छन्।
यसले एमालेभित्र एउटा नयाँ सन्देश दिएको छ—जनताले प्रत्यक्ष निर्वाचनमा नयाँ अनुहार रोजेका छन्।
समानुपातिक प्रणालीको राजनीतिक अर्थ
नेपालको निर्वाचन प्रणालीमा समानुपातिक व्यवस्था समावेशी प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नका लागि ल्याइएको हो। दलित, महिला, आदिवासी, मधेशी, मुस्लिम लगायत समुदायको प्रतिनिधित्व बढाउने उद्देश्य यसमा थियो।
तर व्यवहारमा यो प्रणाली दलहरूका लागि ‘राजनीतिक सुरक्षाकवच’ जस्तो पनि बन्न थालेको आलोचना हुँदै आएको छ।
प्रत्यक्ष निर्वाचनमा पराजित भएका नेताहरूलाई समानुपातिकबाट संसद पठाउने प्रवृत्ति नयाँ होइन। एमालेले यसपटक गरेको निर्णयले पनि यही बहसलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ।
कतिपय विश्लेषकहरू भन्छन्—यदि समानुपातिक प्रणाली समावेशी प्रतिनिधित्वको सट्टा दलका शीर्ष नेताहरूलाई सुरक्षित राख्ने माध्यम मात्र बन्ने हो भने यसको मूल उद्देश्य कमजोर हुन सक्छ।
पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलन
एमालेको समानुपातिक सूचीले पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलन पनि झल्काउँछ। सूचीको पहिलो नम्बरमै पदाधिकारीहरू राखिएको कारण बैठकमा विकल्पबारे खासै बहस भएन भन्ने स्रोतको भनाइले पनि यही संकेत गर्छ।
यसले देखाउँछ कि पार्टीभित्र निर्णय प्रक्रियामा नेतृत्वको प्रभाव अझै बलियो छ।
मधेशी पुरुष क्लस्टरमा चण्डेश्वर मण्डलको नाम सिफारिस गर्दा उपमहासचिव रघुवीर महासेठले असहमति जनाए पनि अन्ततः मण्डलकै नाम अघि बढ्यो। यसले पनि अन्तिम निर्णयमा शीर्ष नेतृत्वको भूमिका कति निर्णायक हुन्छ भन्ने देखाउँछ।
चुनावी सन्देश के?
यस निर्वाचनले एमालेलाई दुई फरक सन्देश दिएको छ।
पहिलो—जनताले प्रत्यक्ष निर्वाचनमा नयाँ अनुहार र स्थानीय आधार भएका नेताहरूलाई प्राथमिकता दिएका छन्।
दोस्रो—पार्टीको संगठनात्मक संरचना अझै पनि पुरानो नेतृत्वको नियन्त्रणमा छ।
यही कारण एमालेको संसदीय दल अब दुई पुस्ताको मिश्रण बन्ने देखिएको छ—एकातिर प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट आएका युवा नेता, अर्कोतिर समानुपातिकबाट प्रवेश गर्ने अनुभवी पदाधिकारी।
आगामी चुनौती
यो मिश्रित संरचनाले एमालेलाई अवसर पनि दिन सक्छ र चुनौती पनि।
यदि युवा नेताहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा भूमिका दिइयो भने पार्टीमा नयाँ ऊर्जा आउन सक्छ। तर समानुपातिकबाट आएका वरिष्ठ नेताहरूले नै संसद र पार्टीको नेतृत्व हाबी गरिरहे भने युवा पुस्ताको उदय सीमित हुन सक्छ।
अर्को प्रश्न पनि उठेको छ—के एमालेले यो निर्वाचन परिणामलाई आत्मसमीक्षा गरेर नेतृत्व र कार्यशैली परिवर्तन गर्नेछ, कि समानुपातिक प्रणालीको सहाराले पुरानै संरचना कायम राख्नेछ?
एमालेको समानुपातिक सूची केवल सांसदहरूको नाम मात्र होइन, त्यो पार्टीको वर्तमान राजनीतिक मनोविज्ञानको प्रतिबिम्ब पनि हो।
प्रत्यक्ष निर्वाचनमा युवा नेता उदाएका छन्, तर समानुपातिक सूचीले पुरानो नेतृत्वलाई सुरक्षित राखेको छ।यसले नेपाली राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—जनताले परिवर्तन खोजिरहेको बेला दलहरूले आफ्नो संरचना कति परिवर्तन गर्न तयार छन्?एमालेका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा यही हो।
