मकवानपुर – धादिङ र मकवानपुर बीचको पहाडी भेग लामो समयदेखि गाँजा, चरेस र अफिम उत्पादन तथा तस्करीका लागि संवेदनशील क्षेत्रमा पर्छ। धादिङ र मकवानपुर जिल्लाका पहाडी तथा दुर्गम क्षेत्र पछिल्ला वर्षहरूमा गाँजा, चरेस र अफिमको संगठित तस्करीका लागि संवेदनशील मार्गका रूपमा पहिचान हुँदै आएका छन्। स्थानीय प्रशासन तथा प्रहरी निकायले समय–समयमा कारबाही गरे तापनि तस्करीको गतिविधि पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन।
विशेषगरी रातमाटे जस्ता नाकामा चेकपोस्ट रहे पनि अवैध पदार्थको आवत–जावत रोक्न चुनौतीपूर्ण भैरहेको देखिन्छ । वर्षौँअघिसम्म मकवानपुरका विभिन्न थाना–चौकीहरूले नियमित रूपमा चेकजाँच, निगरानी र कारबाही गर्दै आएका थिए। रातमाटे जस्ता नाकाहरूमा दैनिक रूपमा अवैध पदार्थदेखि सुन, हतियार र वन्यजन्तुका सामान समेत बरामद हुने गथ्र्यो।तर पछिल्ला वर्षहरूमा त्यस्तै सक्रियता देखिँदैन। प्रश्न उठ्छ—किन नियन्त्रण कमजोर भयो ? प्रहरी किन अब त्यसरी पक्राउ गर्दैन ? कतै मिलेमतो त छ ?
पछिल्लो दशकमा तस्करीका तरिका तथा चक्र बदलिँदै गएकोले परम्परागत निगरानी प्रणाली प्रभावकारी बन्न सकेको छैन। तस्करहरूले पहाडी गोरेटो, जंगलका वैकल्पिक बाटो तथा साना–सानामा विभाजन गरिएको ‘माइक्रो–ट्रान्सपोर्ट’ प्रविधि अपनाउन थालेका छन्। यसले प्रहरीको नियमित चेकजाँचलाई छल्न सहज बनाएको छ।
यद्यपि मकवानपुरका विभिन्न थाना–चौकी तथा नाकाहरूमा प्रहरी उपस्थित छन्, अवैध कारोबार नियन्त्रणमा अपेक्षित परिणाम प्राप्त हुन नसक्नुका धेरै कारण छन्। यसबाहेक, प्रहरी चौकी तथा नाकामा जनशक्ति, सवारी–साधन, आधुनिक स्क्यान उपकरण तथा तालिमको कमी, साथै समुदाय–प्रहरी सहकार्यमा आएको दूरीले पनि नियन्त्रण कार्यमा प्रतिकूल असर पारेको देखिन्छ। स्थानीय स्तरमा हुने सूक्ष्म दबाबहरू, राजनीतिक हस्तक्षेप, र प्राथमिकताको परिवर्तनले पनि सुरक्षा संरचनामा कमजोरी ल्याएको अनुमान गर्न सकिन्छ।
अवैध कारोबार नियन्त्रणमा अपेक्षित परिणाम प्राप्त हुन नसक्नुका धेरै कारण छन्।पहिलो, तस्करीको स्वरूप र तरिका अत्यन्तै बदलिएको छ। तस्करहरू अब सवारी–साधनभित्र गोप्य चेम्बर बनाएर, पैदल दुर्गम बाटो प्रयोग गरेर, वा सानो–सानो मात्रामा धेरै व्यक्तिमा बाँडेर ढुवानी गर्ने रणनीति अपनाउँदै आएका छन्। यसले साधारण चेकजाँचबाट तस्करी पत्ता लगाउन कठिन बनाएको छ।दोस्रो, मकवानपुरका धेरै प्रहरी चौकीहरूमा जनशक्ति, उपकरण र प्राविधिक साधन पर्याप्त छैनन्। आधुनिक स्क्यानर, तालिमप्राप्त कुकुर, ड्रोन निगरानी जस्ता स्रोत अभाव हुँदा, चरेस–अफिम जस्ता पदार्थ पत्ता लगाउन चुनौती थपिएको छ।तेस्रो, प्रहरी र स्थानीय समुदायबीचको सहकार्य कमजोर बन्दै गएको छ। सूचनादाताको अभाव, समुदाय–आधारित निगरानी प्रणाली निष्क्रिय हुनु, र स्थानीय स्तरका दबाबहरूले पनि प्रभावकारी कारबाही हुन नदिएको बताइन्छ। यद्यपि मिलेमतो वा भ्रष्टाचारका आरोपहरू प्रत्यक्ष प्रमाणबिना पुष्टि गर्न कठिन हुन्छ, तर कारबाहीमा आउने अनियमितता, सूचनामा ढिलाइ, र निगरानी कमजोर भएको अनुभूतिले जनविश्वासमा प्रश्न खडा गरेको सत्य हो।
हेटौंडाबाट विभिन्न ‘सेटिङ’ प्रक्रियाका नाममा अन्यत्र लैजाने क्रममा बारा र पर्सा जिल्लामा ठूलो मात्रामा गाँजा तथा चरेस बरामद भइरहेको छ। पछिल्लो एक सातादेखि मात्र प्रहरीले विभिन्न ठाउँमा गरेको विशेष चेकजाँच र गोप्य सूचनाका आधारमा केही क्विन्टल गाँजा र उल्लेख्य परिमाणको चरेस नियन्त्रणमा लिएको हो।स्थानीय स्रोतका अनुसार, लामो समयदेखि केही समूहहरूले प्रहरी वा अन्य निकायसँग ‘सेटिङ’ मिलाएर लागुऔषध ढुवानी गर्दै आएको शंका थियो। पछिल्ला दिनहरूमा प्रहरीको निगरानी कडा भएपछि तस्करहरूले प्रयोग गर्दै आएको मार्ग तथा तरिका भेद खुल्दै गएको बताइएको छ। तस्करहरूले सामानलाई तरकारी, फलफूल, निर्माण सामग्री तथा मालबाहक ट्रकमा लुकाएर सीमा पार गराउने गरेको समेत खुलेको छ।
बारा र पर्सा दुवै जिल्लाका सुरक्षा निकायहरू हाल लागुऔषध नियन्त्रणका लागि संयुक्त अपरेशनमा छन्।प्रहरीले हेटौंडाबाट निस्कने सवारी साधन, विशेषगरी राति संचालन हुने ट्रक र मिनी–ट्रक,यात्रुवाहक बस,गोदाम तथा भन्सार नजिकका क्षेत्रमा कडा निगरानी राख्दै आएको छ।केही ट्रकहरूमा गाँजाका बोरा झुटो झिल्लीभित्र लुकाएर राखिएको तथा चरेसलाई सवारीको भित्री पार्टसाम्बन्धी खाली ठाउँमा राखेर लैजाने प्रयास समेत पत्ता लागेको छ। अभियानको क्रममा केही चालक, सहचालक र तस्करीमा संलग्न स्थानीय व्यक्तिहरू पक्राउ परेका छन्। पक्राउ परेकाहरूले सुराकीका आधारमा ठूला व्यापारी तथा मुख्य तस्करसमेतको नाम खुलाउने संकेत गरेका छन्, जसको आधारमा थप अनुसन्धान अघि बढाइएको छ।
सुरक्षा अधिकारीहरूले अवैध लागुऔषध कारोबारमा संलग्न जो–कसैलाई पनि कडा कारबाही गरिने चेतावनी दिएका छन्।उनहरूका अनुसारः “लागुऔषध नियन्त्रण केवल प्रहरीको मात्र जिम्मेवारी होइन, स्थानीय समुदायको सहकार्य पनि अत्यन्त जरुरी छ। अवैध क्रियाकलाप देखेमा तुरुन्तै जानकारी दिन आग्रह गर्दछौँ।”बारा र पर्साका धेरै बासिन्दाहरूले पछिल्ला दिनमा प्रहरीले बढाएको चेकजाँचका कारण अपराध गतिविधि घट्न थालेको बताएका छन्।
