काठमाडौँ--वि.सं. १९९७ माघ १५ गते राती दशरथचन्दलाई शोभाभगवतीमा गोली हानी ज्यान सजायँ दिइएको थियो । राणाशासन बिरुद्ध देशको स्वतन्त्रताका लागि जीवनको आहुती दिएका थिए ।
वि.सं. १९६० असार १७ गते बैतडीमा जन्मनु भएका दशरथ चन्द, नेपालगञ्जका त्यतिबेलाका वडाहाकिम शेरबहादुर चन्दका माहिला छोरा हुनुहुन्थ्यो । बाल्यकाल जन्मस्थान बस्कोट र बुबाको जागीरे ठाउँ नेपालगञ्जमा बिताए पनि वडाहाकिमका छोरा भएको हुँदा शिक्षा दिक्षाको लागी बनारस र अल्मोडा पुग्नुभएको थियो । उता स्वतन्त्रता संग्रामको शुरुवात भइसकेको हुँदा राजनीतिमा लाग्न थाल्नु भयो । जङ्गबहादुरको शासन बिरुद्ध आन्दोलन गर्ने जयचन्द तथा हरिचन्द वहाँकै पुर्खा हुनुहुन्थ्यो ।
बनारसमा इन्ट्रान्स दिएर आइ.ए. पढ्दै गर्दा अचानक वहाँको भेट रामराजा संग भयो । रामराजा जङ्गबहादुरकी छोरी वाग कि कान्छी मैयाको छोरा थिए । मोहन बिक्रम शाह नामले चिनिएका रामराजा चम्पारणका निसन्तान राजाको निधन पछि धर्म छोराको रुपमा चम्पारणको राजा भए पछि रामराजा नामबाट प्रख्यात भएका थिए । यिनै रामराजाले दशरथचन्दलाई चम्पारण विरासतको जग्गाको हेरचाह गर्न म्यानेजर बनाएर चम्पारण लिएर आएका थिए । यस्तैमा एकदिन अचानक रामराजाको दरवारमा दशरथको भेट राणाबाट निश्कासित भएका बाबुछोरा टीकप्रसाद र टंकप्रसाद आचार्य संग भयो । टीकप्रसाद पहिले वडाहाकिम थिए तर पछि खोसुवामा परेका थिए । यहि भेटले एउटा मोड लियो । राणा बिरोधी राजनैतिक पार्टी खोल्ने मनसायले अलग अलग भएर काठमाडौ छिरेका यि दुइकै प्रयासमा पछि प्रजा परिषदको गठन भएको थियो ।
१९९३ जेठ २२ गते धर्मभक्तको घर झोँछेको उनकै कोठामा बसेर छलफल गरि नेपाल प्रजा परिषदको स्थापना भएको थियो । प्रजा परिषद नाम राख्ने बिचार टंकप्रसादले नै गरेका थिए । सो समय यो नामको एउटा संगठन काश्मीरमा शुरु भइसकेको थियो । जसबाट प्रभावित भएर यहिँ नाम राख्न टंकप्रसादले सुझाएका थिए । शुरुका सदस्यहरु दशरथ चन्द, टंकप्रसाद, धर्मभक्त, रामहरी शर्मा तथा जीवराज शर्मा थिए । त्यतिबेला जीवराज र रामहरी त्रिचन्द्रमा संगै पढ्दथे । सो समय टंकप्रसाद र रामहरी कालोपुलमा बस्दथे । दशरथ चन्द ठमेलमा, जीवराज ज्ञानेश्वरमा बस्दथे । धर्मभक्तकै कोठामा बसेर पाँचजनाले शिरमा गीता राखेर कसम खाएका थिए, इमान्दरी पुर्वक देशको सेवा गर्नेछौ । केही समय पछि धर्मभक्तले गङ्गालाल, गणेशमान सिंह र हरिकृष्ण श्रेष्ठलाई प्रजापरिषदको सदस्य बनाउन ल्याए । राणाशासन समाप्त गर्ने प्रमुख उद्धेश्य रहेको यो संगठनमा आर्थिक सहयोग दरवारबाट त्रिभुवनले गरेका थिए ।
बिस्तारै गोप्य कामको थालनी भए पछि सबैको नाम छद्म राखियो । राजा त्रिभुवनको नाम मुखिया, प्रधानमन्त्रीको नाम जमदार, टंकप्रसादको नाम प्रकाश, दशरथ चन्दको नाम सेवा सिंह, जीवराजलाई बसन्त, रामहरीको नाम रामगोपाल, धर्मभक्तको नाम अजव बहादुर राखियो ।
चन्द्रमान कम्पाउन्डरलाई पनि पछि राजासंगको सम्वादका लागि थपियो । बिस्तारै चूडाप्रसाद शर्मा, गोविन्दप्रसाद उपाध्याय (पौडयाल), पुस्करनाथ उप्रेती, मुकुन्दनाथ रिमाल, बलबहादुर पाण्डे, ध्रुवप्रसाद दवाडे, फणीन्द्रनाथ सत्याल, चक्रबहादुर खत्री, रामजी श्रेष्ठ, र बझाङ्गी राजा जयपृथ्वीबहादुर सिंह थपिए । यता शुक्रराज शास्त्री भने आर्यसमाजमा लागेका थिए । तसर्थ उनले आफ्नो भाइ रामजी जोशीलाई प्रजापरिषदमा सदस्य बनाउन लगाए । राणाशासकहरु प्रजापरिषद सम्बन्धि जासुसी गर्न बिभिन्न समुदायमा जासुसहरु पठाउँदै थिए । साथै कुनै पनि समाचार दिनेका लागि नगद रु ५००० पुरस्कार र गतिलो जागीर पनि दिने घोषणा गरेका थिए । यहि लोभमा परेका रामजी जोशीले प्रजापरिषद सम्बन्धि जानकारी सरकारलाई उपलब्ध गराए । जसले गर्दा सबैभन्दा पहिले १९९७ कार्तिक २ गते धर्मभक्त माथेमा समातिए । नरशम्शेर तत्कालै गङ्गालालको घर पनि पुगे । त्यहाँबाट गङ्गालाल पनि समाइए । गङ्गालाल भने महावीर इन्स्टिच्यूटमा आबद्ध थिए । तर दुइ महिना अगाडि मात्र प्रजापरिषदमा सदस्यता लिएका थिए । यसको केही समय पछि नै अन्य पनि समाइए । केही जानकारी रामजी जोशीबाट प्राप्त भएको थियो केही जानकारी धर्मभक्तको फूपुको घरमा छापा मार्न पुगेका पुलिस ठानाका तालुकवाला जर्नेल नरशम्शेरले त्यही भेटिएको टिपोटका आधारमा समाएका थिए । टंकप्रसाद भने दुइ हप्ता अगाडि मात्र कलकत्ता गएका थिए । तर दुर्भाग्य कसैले बाबु टीकप्रसाद शिकिस्त भएको पत्र पठाइदिदा फर्केर जनकपुर पुग्दा समातिए ।
१९९७ माघ १५ गते राती गङ्गालालसंगै दशरथचन्दलाई पनि शोभाभगवती लगिएको थियो । गङ्गालाललाई गोली हान्दा पोडे डराएर गलत निशाना लगाएका थिए । ति पोडेहरु भागे पछि अन्य सिपाही ल्याएर दशरथचन्दलाई गोली हान्न लगाइएको थियो । जसले गर्दा एकै गोलीमा उनको देहावसान भयो ।
राणाशासकहरु जनतालाई त्रसित गराउन भोली पल्ट दिनभर नै लाश उठाउन दिदैनथे । लाश नजिकै ठूलो कागजमा गाठगाडी ताकेमा यस्तै गरिनेछ भन्ने चेतावनी लेखेर राख्ने गर्दथे ।
भनिन्छ १९९७ मा तोकिएको सजायको घोषणा चन्द्रशम्शेरका छोराहरु मोहनशम्शेर, बबरशम्शेर, र केशरशम्शेर जो कमान्डिङ अफिसरहरु थिए को दवावमा जुद्धशम्शेरले गर्न बाध्य भएका थिए । जुद्धशम्शेर त्यति बेला अर्को निर्णयमा पनि समस्यामा परेका थिए ।
राजा त्रिभुवनको नेतृत्वमा अर्को ”रक्तपात मण्डली’ भन्ने गठन भएको थियो । जसको उद्धेश्य राणा परिवारको मुख्य मुख्य सदस्यको हत्या गर्ने थियो । राजाका कम्पाउण्डर चन्द्रमान सैजुलाई नारायणहिटी दरवारको भोजमा आउने निम्तालु उच्च पदस्थ राणाहरुको खानामा बिष मिलाउने जिम्मा दिइएको थियो । जसको कारणले चन्द्रमान सैजुलाई पनि मृत्युदण्ड सुनाउने तथा राजा त्रिभुवनलाई पदच्युत गरि गोरखामा लगेर थुन्ने तथा युवराज महेन्द्रलाई राजा बनाउने मनसाय जुद्धशम्शेरको थियो । जुद्धशम्शेर सामु साँचो बोलेको भनेर चन्द्रमान सैजुलाई सजाय दिइएन सर्वश्वहरण मात्र गरियो ।
राजा त्रिभुवनलाई पदच्युत गर्ने मनसाय भने चन्द्रशम्शेरका छोराहरु जो कमान्डिङ जनरलहरु थिए तिनका कारणले सम्भव भएन । जुद्
