काठमाडौँ – जंगली सिंहको घट्दो संख्या, बासस्थानमा बढ्दो अतिक्रमण तथा संरक्षणको आवश्यकताबारे विश्वव्यापी जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले आज विश्व सिंह दिवस मनाइँदैछ। हरेक वर्ष अगस्ट १० मा मनाइने यो दिवसले सिंहको संरक्षण र उनीहरूका लागि सुरक्षित प्राकृतिक बासस्थान सुनिश्चित गर्न विश्वव्यापी ध्यानाकर्षण गराउँदै आएको छ।
संरक्षणसम्बन्धी विभिन्न अध्ययनका अनुसार विश्वभर अहिले २५ हजारभन्दा कम जंगली सिंह बाँकी रहेको अनुमान छ। सिंह मुख्यतः अफ्रिका र भारतमा पाइन्छन्। ठूला बिरालो प्रजातिमध्ये सामाजिक समूहमा बस्ने प्रमुख प्रजातिका रूपमा सिंहलाई चिनिन्छ। सिंहको समूहलाई ‘प्राइड’ भनिन्छ।
सिंहको समूहमा सिकार गर्ने मुख्य जिम्मेवारी पोथी सिंहले सम्हाल्ने गर्छन् भने समूहको सुरक्षा र क्षेत्रको संरक्षणमा भाले सिंहको महत्वपूर्ण भूमिका रहने गर्दछ।
बासस्थान विनाश सबैभन्दा ठूलो चुनौती
सिंहको अस्तित्वमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती प्राकृतिक बासस्थानको विनाश र खण्डीकरण बनेको संरक्षणकर्मीहरूले बताउँदै आएका छन्।
बढ्दो मानव बस्ती, कृषि विस्तार तथा सडक, उद्योगलगायत विकास निर्माणका गतिविधिका कारण सिंहका प्राकृतिक बासस्थान निरन्तर खुम्चिँदै गएका छन्। यससँगै मानिस र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्व पनि सिंह संरक्षणका लागि गम्भीर समस्या बनेको छ।
सिंहले स्थानीय बासिन्दाका गाईवस्तु मार्दा उत्पन्न हुने आक्रोशका कारण मानिसले प्रतिशोधस्वरूप सिंहको हत्या गर्ने गरेका घटना समेत संरक्षणका लागि चुनौती बनेका छन्।
अवैध सिकार र व्यापारले थप जोखिम
अवैध सिकार तथा वन्यजन्तुको अवैध व्यापारका कारण पनि सिंहको संख्या घटिरहेको छ। विशेषगरी सिंहका हड्डी तथा शरीरका अन्य अंगको अवैध कारोबारले उनीहरूमाथि थप जोखिम बढाएको संरक्षणकर्मीहरूको भनाइ छ।
सिंहको संरक्षणका लागि प्राकृतिक बासस्थानको संरक्षणसँगै अवैध सिकार नियन्त्रण र वन्यजन्तुको अवैध व्यापार रोक्न प्रभावकारी कदम आवश्यक रहेको उनीहरूले औँल्याउँदै आएका छन्।
सन् २०१३ देखि विश्व सिंह दिवस
विश्व सिंह दिवस सन् २०१३ अगस्ट १० मा संरक्षणकर्मी डेरेक जुबर्ट र बेभर्ली जुबर्टले राष्ट्रिय भौगोलिक संस्था तथा ठूलो बिरालो संरक्षण अभियानसँगको सहकार्यमा सुरु गरेका थिए।
सिंहको तीव्र रूपमा घटिरहेको संख्या रोक्न विश्वव्यापी संरक्षण प्रयासलाई एकीकृत गर्ने उद्देश्यले सुरु गरिएको यो अभियानलाई पछि विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संरक्षण संस्थाले समेत अपनाएका छन्। अफ्रिकी सिंह तथा वातावरणीय अनुसन्धानसँग सम्बन्धित संस्थाहरूले दिवसका अवसरमा सिंह संरक्षणसम्बन्धी विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
संरक्षणसँगै पारिस्थितिक सन्तुलनको सन्देश
विश्व सिंह दिवसले सिंह संरक्षणलाई केवल एउटा वन्यजन्तुको संरक्षणका रूपमा नभई पारिस्थितिक सन्तुलन र जैविक विविधताको संरक्षणसँग जोडिएको विषयका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।
संरक्षणकर्मीहरूले सिंहको सुरक्षित भविष्यका लागि प्राकृतिक बासस्थान संरक्षण, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण, अवैध सिकार नियन्त्रण तथा स्थानीय समुदायको सहभागिता बढाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
दिवसका अवसरमा विश्वभरका संरक्षण संस्थाहरूले सिंहबारे जनचेतना फैलाउन, संरक्षण अभियानमा सहयोग गर्न तथा प्राकृतिक बासस्थान जोगाउन नागरिकलाई आग्रह गरेका छन्।
