नारी दिवस विशेष: सुशीला सिंह ‘शिलु’ नेपालको पहिलो महिला न्यायाधीश

रन्जना निरौला
रानी ऐश्वर्यको संरक्षण र न्यायिक साहस  तथा  राणाविरुद्धको मुद्दामा महिलाको न्यायका लागि सुशीला सिंह ‘शिलु’को योगदान
नेपालको न्यायिक इतिहासमा महिलाको सहभागिता र नेतृत्वको चर्चा गर्दा सुशीला सिंह ‘शिलु’को नाम विशेष सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छ। काठमाडौँको पकनाजोलमा विसं १९९६ साल फागुन २२ गते जन्मिएकी सुशीला सिंह ‘शिलु’ले नेपालको न्यायिक क्षेत्रमा पहिलो महिला न्यायाधीशको रूपमा इतिहास रचेकी थिइन्। उनले आफ्नो जीवनकालभर न्याय, समानता र महिला अधिकारका पक्षमा दृढतापूर्वक काम गरिन्। विसं २०७७ साल जेठ १० गते ८१ वर्षको उमेरमा उनको निधन भएको थियो, तर उनको योगदान नेपाली न्यायिक इतिहासमा स्थायी रूपमा अंकित छ।
सुशीला सिंह ‘शिलु’को न्यायिक यात्रा सहज थिएन। पञ्चायतकालीन राजनीतिक तथा सामाजिक संरचनामा महिलाको उच्च पदमा सहभागिता अत्यन्त सीमित थियो। त्यही परिवेशमा उनलाई पहिलोपटक सर्वोच्च अदालतको न्यायाधीश बन्ने प्रस्ताव आएको थियो। तथापि, उक्त पद स्वीकार गरेपछि अन्य सामाजिक गतिविधि र जनसरोकारका कार्यहरूमा संलग्न हुन नसकिने अवस्था हुने भएकाले उनले प्रारम्भिक प्रस्ताव अस्वीकार गरेकी थिइन्। पछि दोस्रो पटक प्रस्ताव प्राप्त हुँदा उनका पति माणिकलालले “यो केवल व्यक्तिगत अवसर मात्र नभई इतिहास निर्माण गर्ने क्षण हो” भनेर प्रेरित गरेपछि उनले सर्वोच्च अदालतको न्यायाधीश बन्न सहमति जनाइन्।
त्यसपछि विसं २०५८ साल वैशाख ६ गते उनी अस्थायी न्यायाधीशका रूपमा Supreme Court of Nepal मा नियुक्त भइन्। पछि विसं २०५९ साल पुस १५ गते स्थायी न्यायाधीशका रूपमा पदोन्नति प्राप्त गरिन्। उनले न्यायिक सेवा मार्फत विभिन्न संवेदनशील मुद्दाहरूमा न्यायिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दै महिला अधिकार र सामाजिक न्यायका सवालहरूलाई विशेष प्राथमिकता दिइन्। अन्ततः विसं २०६३ सालमा उमेरहदका कारण उनले अनिवार्य अवकाश ग्रहण गरिन्।
उनको न्यायिक जीवनसँग जोडिएको एक उल्लेखनीय घटना विसं २०३४/२०३५ सालतिरको हो। त्यतिबेला एक राणा परिवारमा घरेलु कामका लागि राखिएकी बालिकामाथि भएको अमानवीय यातना र दुर्व्यवहारको मुद्दा उनीसम्म पुगेको थियो। सामाजिक हैसियत र शक्ति–सन्तुलनका कारण यस्तो मुद्दामा पीडितको पक्षमा उभिनु सहज थिएन। तथापि, सुशीला सिंहले पीडित बालिकाको अधिकारको पक्षमा दृढतापूर्वक वकालत गर्दै न्यायका लागि संघर्ष गरिन्। यस क्रममा उनलाई ज्यान मार्ने धम्कीसमेत आएको थियो।
उक्त समय उनी महिला संगठनसँग पनि आबद्ध थिइन्, जसको नेतृत्व तत्कालीन रानी ऐश्वर्या राज्य लक्ष्मी देवी शाहले गर्दै आएकी थिइन्। जब सुशीला सिंहमाथि आएको धम्कीको विषय रानीसमक्ष पुग्यो, तब उनको सुरक्षाको व्यवस्था मिलाइएको थियो। त्यसपछि उनले निर्भीकतापूर्वक उक्त मुद्दा अघि बढाइन् र अन्ततः पीडित बालिकाको पक्षमा फैसला गराउँदै क्षतिपूर्ति दिलाउन सफल भइन्। यो घटना केवल एक मुद्दाको जीत मात्र नभई न्यायिक साहस, महिला अधिकार र सामाजिक न्यायको प्रतीकात्मक उपलब्धि पनि थियो।
सुशीला सिंह ‘शिलु’को जीवन र योगदानले नेपालमा महिला सशक्तिकरण, न्यायिक स्वतन्त्रता र मानव अधिकारका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। उनको संघर्षले देखाउँछ कि न्यायिक साहस र सामाजिक प्रतिबद्धता मिल्दा शक्तिशाली संरचनाविरुद्ध पनि सत्य र न्यायको पक्षमा उभिन सकिन्छ।
नारी दिवसको सन्दर्भमा सुशीला सिंह ‘शिलु’को योगदानलाई स्मरण गर्नु केवल इतिहासको पुनरावलोकन मात्र होइन, बरु भविष्यका लागि प्रेरणाको स्रोत पनि हो। उनले देखाएको न्यायिक निष्ठा, नैतिक साहस र सामाजिक उत्तरदायित्व नेपाली समाजमा महिला नेतृत्वको सम्भावना र क्षमताको सशक्त उदाहरणका रूपमा सधैं स्मरणीय रहनेछ।