चीनका पूर्वप्रधानमन्त्री झु रोङ्जीको ९७ वर्षमा निधन, आर्थिक सुधारको एक युग अन्त्य

बेइजिङ- चीनलाई विश्व अर्थतन्त्रसँग जोड्दै बजारमुखी आर्थिक सुधार अघि बढाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका पूर्वप्रधानमन्त्री झु रोङ्जीको ९७ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ। चीनको सरकारी समाचार एजेन्सी सिन्ह्वाका अनुसार बिरामी झुको बुधबार बेइजिङमा उपचारका क्रममा निधन भएको हो।

झुको निधनसँगै चीनको तीव्र आर्थिक रूपान्तरणको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय समाप्त भएको छ। उनी सन् १९९८ देखि २००३ सम्म चीनका प्रधानमन्त्री थिए र आर्थिक सुधार, राज्य स्वामित्वका उद्योगको पुनर्संरचना तथा चीनलाई विश्व व्यापार प्रणालीमा जोड्ने प्रक्रियाका प्रमुख योजनाकारका रूपमा परिचित थिए।

चिनियाँ शीर्ष राजनीतिक निकायले जारी गरेको शोक सन्देशमा झुलाई पार्टी र राज्यका उत्कृष्ट नेतामध्ये एक तथा लामो समयदेखि परीक्षित र वफादार कम्युनिस्ट योद्धाका रूपमा स्मरण गरिएको छ। उनको निधन पार्टी र देशका लागि ठूलो क्षति भएको उल्लेख गरिएको छ।

राज्य उद्योग सुधारदेखि बजारमुखी अर्थतन्त्रसम्म

प्रधानमन्त्रीका रूपमा झुले चीनको परम्परागत राज्यनियन्त्रित अर्थव्यवस्थालाई थप बजारमुखी बनाउन कडा तथा विवादास्पद सुधार अघि बढाएका थिए। लामो समयदेखि घाटामा रहेका राज्य स्वामित्वका उद्योगको पुनर्संरचना, सार्वजनिक क्षेत्रको रोजगारी कटौती, कर प्रणालीमा सुधार तथा बैंकिङ क्षेत्रलाई व्यवस्थित बनाउने काम उनको कार्यकालका प्रमुख आर्थिक कदम थिए।

उनका सुधारले चीनको औद्योगिक प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउन र निजी तथा उपभोक्तामुखी अर्थतन्त्र विस्तार गर्न योगदान पुर्‍यायो। यद्यपि उद्योग पुनर्संरचनाका क्रममा ठूलो संख्यामा कामदारले रोजगारी गुमाएका कारण उनको आर्थिक नीतिको आलोचनासमेत भएको थियो।

झुको नेतृत्वमा सहरी आवास प्रणालीमा पनि ठूलो परिवर्तन भयो। घर स्वामित्वलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिले चीनमा रियल स्टेट तथा निर्माण क्षेत्रको तीव्र विस्तारको आधार तयार गर्‍यो। पछिल्ला दशकमा यही क्षेत्र चीनको अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार बने पनि अहिले ऋण तथा घरजग्गा संकटका कारण चुनौतीको केन्द्रमा छ।

एसियाली वित्तीय सङ्कटमा चीनलाई जोगाउने प्रयास

सन् १९९७ को एसियाली वित्तीय सङ्कटका बेला पनि झुको भूमिका महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। क्षेत्रका धेरै अर्थतन्त्र गम्भीर वित्तीय संकटमा परेका बेला चीनले आफ्नो मुद्रा र समग्र अर्थतन्त्रलाई तुलनात्मक रूपमा स्थिर राख्न सफल भएको थियो। झुको आर्थिक व्यवस्थापनलाई त्यस स्थिरताको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा लिइन्छ।

चीनलाई डब्लुटिओमा प्रवेश गराउन निर्णायक भूमिका

झुको सबैभन्दा ऐतिहासिक योगदानमध्ये एक चीनलाई विश्व व्यापार सङ्गठन (डब्लुटिओ) को सदस्य बनाउने प्रक्रिया हो।

उनले चीनको डब्लुटिओ प्रवेशका लागि भएको कठिन अन्तर्राष्ट्रिय वार्तामा नेतृत्वदायी भूमिका खेले। अन्ततः चीन सन् २००१ मा डब्लुटिओमा प्रवेश गर्‍यो, जसले विश्व बजारसँग चिनियाँ अर्थतन्त्रको एकीकरणलाई तीव्र बनायो।

यसपछि चीन विश्वव्यापी उत्पादन तथा आपूर्ति शृङ्खलाको प्रमुख केन्द्रका रूपमा तीव्र गतिमा अघि बढ्यो। झुको आर्थिक सुधार र डब्लुटिओ प्रवेशलाई चीनको आधुनिक आर्थिक शक्तिका रूपमा उदयको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ।

सुधारसँगै बढ्यो असमानता

झुको सुधारले चीनको आर्थिक वृद्धि तीव्र बनाउन र लाखौँ मानिसको जीवनस्तर सुधार्न योगदान गरे पनि यसको नकारात्मक प्रभावबारे पनि प्रश्न उठे। राज्य उद्योग पुनर्संरचनाबाट रोजगारीमा ठूलो असर परेको थियो भने बजारमुखी सुधारसँगै आय तथा सम्पत्तिको असमानता बढेको आलोचना भयो।

पछि चीनको राजनीतिक नेतृत्वले अर्थतन्त्रमा राज्यको भूमिकालाई पुनः बलियो बनाउँदै निजी क्षेत्र, प्रविधि कम्पनी र घरजग्गा क्षेत्रमाथि थप नियमन बढायो। यस अर्थमा झुको सुधारवादी अवधिको चीन र पछिल्लो चीनबीच आर्थिक नीतिमा उल्लेखनीय भिन्नता देखिन्छ।

स्पष्ट वक्ता र कडा प्रशासक

झु आफ्नो स्पष्ट वक्तव्य, कडा प्रशासनिक शैली र भ्रष्टाचारविरोधी अडानका कारण पनि चर्चित थिए। आर्थिक सुधारमा कठिन निर्णय लिन पछि नहट्ने उनको शैलीले उनलाई चीनभित्र र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रभावशाली नेताका रूपमा स्थापित गरेको थियो।

प्रधानमन्त्री पदबाट अवकाश लिएपछि झु सार्वजनिक राजनीतिक जीवनबाट टाढा रहे। उनी आर्थिक नीतिसम्बन्धी आफ्ना विचार र भाषणका कारण भने चिनियाँ आर्थिक इतिहासमा प्रभावशाली व्यक्तित्वका रूपमा रहिरहे।

सामाजिक सञ्जालमा श्रद्धाञ्जलि

झुको निधनको समाचार सार्वजनिक भएपछि चीनको सामाजिक सञ्जाल वेइबोमा उनको नाम चर्चाको शीर्ष स्थानमा पुगेको थियो। धेरै प्रयोगकर्ताले उनलाई चीनको आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिने प्रधानमन्त्रीका रूपमा स्मरण गर्दै श्रद्धाञ्जलि व्यक्त गरेका छन्।

झुको निधनप्रति देखिएको जनचासोले चीनको तीव्र आर्थिक रूपान्तरणसँग उनको राजनीतिक तथा आर्थिक विरासत अझै जोडिएको देखाएको छ।

झु रोङ्जीको विरासत चीनको आर्थिक उदयसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। उनका केही सुधारले पछिल्ला वर्षमा नयाँ आर्थिक चुनौतीसमेत जन्माए पनि चीनलाई राज्यनियन्त्रित अर्थतन्त्रबाट विश्व बजारसँग गहिरो रूपमा जोडिएको आर्थिक शक्तितर्फ लैजाने प्रक्रियामा उनको भूमिका ऐतिहासिक मानिन्छ।