काठमाडौं — देशकै प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय नाकाको रूपमा रहेको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (टिआइए) भित्रै डस्टबिनमा फालिएको सुन निकालेर लैजान खोजेको आरोपमा एक सरसफाइ कर्मचारी पक्राउ परेपछि विमानस्थल सुरक्षामा गम्भीर प्रश्न उठेको छ। दैनिक हजारौं यात्रु आवत–जावत गर्ने संवेदनशील क्षेत्रमा कार्यरत कर्मचारी नै सुन प्रकरणमा समातिएपछि सुरक्षा संयन्त्र, निगरानी प्रणाली र आन्तरिक नियन्त्रणमाथि चासो बढेको हो।
पक्राउ पर्ने व्यक्ति डिकबहादुर राउत भएको विमानस्थल प्रहरी कार्यालयले जनाएको छ। उनी सगरमाथा सर्भिस प्रालिमार्फत विमानस्थल सरसफाइ सेवामा कार्यरत थिए। मंगलबार बिहान करिब ७:३० बजेतिर डस्टबिनमा जम्मा गरिएको फोहोरको प्लास्टिक थैलोबाट सुन निकाल्दै गरेको अवस्थामा उनलाई नियन्त्रणमा लिइएको प्रहरीले जानकारी दिएको छ।
विमानस्थल सुरक्षा व्यवस्थापनमा खटिएको प्रहरी टोलीले नियमित निगरानीका क्रममा राउतको गतिविधि अस्वाभाविक देखेपछि पछ्याएको बताइएको छ। प्रहरी स्रोतका अनुसार उनी फोहोर संकलन गर्ने क्रममा एउटा छुट्टै प्लास्टिकको झोलातर्फ विशेष ध्यान दिइरहेका थिए। सो झोलाबाट केही निकालेर लुकाउन खोज्दा प्रहरीले रोकेर जाँच गर्दा सुन जस्तो देखिने धातु फेला परेको हो।
विमानस्थल प्रहरीका एसपी राजकुमार सिलवालका अनुसार राउतको साथबाट ४ दशमलव ४ ग्राम सुन बरामद गरिएको छ। “डस्टबिनमा रहेको फोहोरभित्रबाट सुन निकाल्ने क्रममा उनलाई नियन्त्रणमा लिइएको हो। प्रारम्भिक अनुसन्धानपछि आवश्यक कारबाहीका लागि उनलाई भन्सार विभागमा जिम्मा लगाइएको छ,” उनले बताए।
डस्टबिनसम्म सुन कसरी पुग्यो?
घटनाले अर्को गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ—विमानस्थल जस्तो उच्च सुरक्षा क्षेत्रको डस्टबिनमा सुन कसरी पुग्यो? यो सुन कसैले जानाजान फालेको हो वा बरामद हुन नदिने उद्देश्यले फोहोरमा लुकाइएको थियो भन्ने विषय अनुसन्धानको केन्द्रमा छ।
प्रहरी स्रोतका अनुसार विमानस्थलभित्र सुन तस्करीका विभिन्न शैली प्रयोग हुने गरेको विगतका घटनाले देखाएको छ। कहिले जुत्ताको भित्र, कहिले इलेक्ट्रोनिक उपकरणभित्र, त कहिले खाद्य सामग्रीमा लुकाएर सुन ल्याउने प्रयासहरू सार्वजनिक भइसकेका छन्। तर फोहोरमै लुकाएर बाहिर लैजाने शैली भने निकै असामान्य र जोखिमपूर्ण मानिएको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यस्तो तरिका अपनाउनु भनेको भित्री व्यक्तिको संलग्नता वा कम्तीमा पनि आन्तरिक प्रक्रियाबारे जानकारी भएको संकेत हुन सक्छ। “डस्टबिनमार्फत वस्तु बाहिर लैजान सकिन्छ भन्ने बुझाइ हुनु भनेको प्रणालीको कमजोरीबारे ज्ञान हुनु हो,” एक सुरक्षा विश्लेषकले भने।
१५ वर्षदेखि विमानस्थलभित्र कार्यरत
प्रहरीका अनुसार डिकबहादुर राउत करिब १५ वर्षदेखि विमानस्थलभित्र सरसफाइको काम गर्दै आएका थिए। लामो समयदेखि एउटै संवेदनशील क्षेत्रमा कार्यरत कर्मचारीमाथि यस्तो आरोप लाग्नुले आन्तरिक निगरानी प्रणाली पर्याप्त छ कि छैन भन्ने बहस सुरु भएको छ।
विमानस्थलमा कार्यरत सरसफाइ, क्याटरिङ, ग्राउन्ड ह्यान्डलिङ, कार्गो तथा अन्य सेवा प्रदायक कम्पनीका कर्मचारीहरूलाई ‘इनसाइड स्टाफ’ को रूपमा लिइन्छ। उनीहरू नियमित रूपमा सुरक्षा जाँचबाट गुज्रिए पनि कार्यक्षेत्रभित्रको आवतजावतमा सहजता हुने भएकाले दुरुपयोगको सम्भावना सधैं रहन्छ।
विमानस्थल प्रहरीले प्रारम्भिक नियन्त्रण र बरामदगीपछि राउतलाई थप अनुसन्धानका लागि भन्सार विभागमा बुझाएको जनाएको छ। सुनसम्बन्धी मुद्दा भन्सार ऐनअन्तर्गत पर्न सक्ने भएकाले कानुनी प्रक्रिया त्यतैबाट अगाडि बढ्ने जनाइएको छ।
भन्सार विभाग स्रोतका अनुसार बरामद सुनको स्रोत, उद्देश्य र सम्भावित नेटवर्कबारे अनुसन्धान गरिनेछ। यो सुन कसैले विमानस्थलभित्रै फालिदिएको हो वा बाहिर पठाउने योजनाअन्तर्गत फोहोरमा लुकाइएको थियो भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण रहनेछ।
सुरक्षा अधिकारीहरूका अनुसार यस्ता घटनामा प्रायः एक्लो व्यक्ति मात्रै संलग्न हुँदैन। “यदि सुन जानाजान फोहोरमा हालिएको हो भने त्यो सुन त्यहाँसम्म कसरी पुग्यो, कसले हाल्यो, कसलाई दिन लागिएको थियो—यी सबै प्रश्नको जवाफ खोज्नुपर्ने हुन्छ,” एक अधिकारीले बताए।
यदि यो योजनाबद्ध कार्य हो भने विमानस्थलभित्रैको कुनै समूह, बाहिरको रिसिभिङ नेटवर्क वा तस्करी गिरोहसँग सम्बन्ध हुन सक्ने अनुमान पनि गरिएको छ। तर यसबारे आधिकारिक पुष्टि भने भइसकेको छैन।
टिआइएमा यसअघि पनि सुन तस्करी, अवैध सामान ओसारपसार र सुरक्षा चुकसम्बन्धी घटनाहरू सार्वजनिक हुँदै आएका छन्। यस्ता घटनाले विमानस्थल सुरक्षा व्यवस्थापनमाथि समय–समयमा प्रश्न उठ्ने गरेको छ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, “विमानस्थल सुरक्षामा प्रविधि जति महत्त्वपूर्ण छ, मानवीय पक्ष त्यति नै संवेदनशील हुन्छ। इनसाइड स्टाफको नियमित प्रोफाइलिङ, व्यवहार विश्लेषण र अनियमित जाँच अत्यावश्यक हुन्छ।”
धेरैजसो अवस्थामा सुरक्षा जाँच यात्रु र सामानमा केन्द्रित हुन्छ। तर विमानस्थलभित्र काम गर्ने कर्मचारी—विशेष गरी सरसफाइ कर्मचारी—सधैं ध्यानको केन्द्रमा नपर्न सक्छन्। उनीहरू फोहोर संकलन गर्ने, शौचालय, टर्मिनल, लाउन्ज, कार्गो क्षेत्रलगायत ठाउँमा स्वतन्त्र रूपमा घुम्न पाउने भएकाले दुरुपयोगको जोखिम रहन्छ।
यस घटनाले त्यस्ता कर्मचारीमाथि पनि कडा निगरानी, आकस्मिक चेकिङ र क्यामेरा निगरानीको दायरा बढाउनुपर्ने देखिएको छ।
सुन तस्करी वा अवैध रूपमा ओसारपसारसँग सम्बन्धित कसुरमा संलग्न पाइएमा कडा कानुनी कारबाही हुने प्रावधान छ। भन्सार ऐन र अन्य सम्बन्धित कानुनअनुसार जरिवाना, कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
यद्यपि हाल राउतमाथि लागेको आरोपको अनुसन्धान जारी रहेको र अदालतबाट दोषी ठहर नभएसम्म उनी निर्दोष मानिने कानुनी सिद्धान्त लागू हुनेछ।
यो घटना व्यक्तिगत मात्र नभई प्रणालीगत कमजोरीसँग पनि जोडिएको रूपमा हेरिएको छ। सेवा प्रदायक कम्पनीले आफ्ना कर्मचारीको पृष्ठभूमि जाँच, नियमित निगरानी र नैतिकता प्रशिक्षणमा कति ध्यान दिएको थियो भन्ने विषय पनि उठेको छ।
विमानस्थल प्रशासन, प्रहरी, भन्सार र सेवा कम्पनीबीच समन्वय अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवाज उठ्न थालेको छ।विमानस्थलभित्रै यस्तो घटना सार्वजनिक भएपछि केही यात्रुमा पनि सुरक्षा चिन्ता देखिएको छ। “यदि भित्री कर्मचारी नै संलग्न हुन्छन् भने अरू के–के सम्भव होला?” एक यात्रुले प्रश्न गरे।यद्यपि अधिकारीहरूले विमानस्थल सुरक्षा सुदृढ रहेको र घटना उजागर हुनु नै प्रणालीले काम गरिरहेको संकेत भएको बताएका छन्।
डस्टबिनबाट सुन निकाल्दै गरेको अवस्थामा सरसफाइ कर्मचारी पक्राउ परेको यो घटनाले विमानस्थल सुरक्षा, आन्तरिक नियन्त्रण र कर्मचारी निगरानी प्रणालीबारे गम्भीर बहस जन्माएको छ। बरामद सुनको मात्रा सानो देखिए पनि घटनाको प्रकृति गम्भीर छ। अनुसन्धानले यो एक्लो प्रयास हो वा ठूलो सञ्जालको हिस्सा भन्ने खुलाउने अपेक्षा गरिएको छ।अहिलेका लागि, देशको प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलभित्रै घटेको यो प्रकरणले ‘सुरक्षा घेरा भित्रै जोखिम’ भन्ने सन्देश दिएको छ—जहाँ बाहिरीभन्दा भित्री कमजोरी अझ खतरनाक हुन सक्छ।
