पायल्स (बवासीर) : कारण, उपचार र बच्ने उपाय

काठमाडौँ– पायल्स अर्थात् बवासीर मलद्वार वरिपरिका नसाहरू (रक्तनलीहरू) सुन्निने वा फुल्ने समस्या हो। मलद्वार क्षेत्रमा रहेका नसामा अत्यधिक दबाब पर्दा ती नसाहरू फैलिन्छन् र गाँठा जस्ता देखिन थाल्छन्। यो समस्या धेरै मानिसमा देखिने भए पनि लाज वा संकोचका कारण धेरैले समयमै उपचार गराउँदैनन्।

पायल्स दुई प्रकारका हुन्छन्—

१. आन्तरिक पायल्स (Internal Hemorrhoids):
यो मलद्वारभित्र हुने भएकाले बाहिरबाट देखिँदैन। दिसा गर्दा रगत आउने, तर धेरै दुखाइ नहुने यसको सामान्य लक्षण हो।

२. बाह्य पायल्स (External Hemorrhoids):
यो मलद्वार बाहिर हुने भएकाले गाँठो वा सुन्निएको भाग देखिन सक्छ। यसमा दुखाइ, चिलाउने, जलन हुने तथा बस्नसमेत असहज हुने समस्या देखिन सक्छ।

पायल्स हुने मुख्य कारण

पायल्स कुनै एक कारणले मात्र हुँदैन। जीवनशैली र खानपानले यसको जोखिम बढाउँछ।

• दिसा गर्दा धेरै बल लगाउने बानी
• लामो समयसम्म कब्जियत हुनु
• कम पानी पिउनु
• फाइबरयुक्त खाना कम खानु
• लामो समयसम्म लगातार बसिरहनु
• भारी सामान उठाउने काम
• गर्भावस्थामा पेटभित्र दबाब बढ्नु
• मोटोपना
• शारीरिक गतिविधि कम हुनु

पायल्सका प्रमुख लक्षण

पायल्स भएका व्यक्तिमा निम्न समस्या देखिन सक्छन्—

• दिसा गर्दा ताजा रातो रगत देखिनु
• मलद्वार वरिपरि दुखाइ वा जलन हुनु
• चिलाउने समस्या
• मलद्वारमा गाँठो वा सुन्निएको भाग महसुस हुनु
• दिसा गरेपछि पनि पूर्ण रूपमा ननिस्किएको जस्तो लाग्नु
• बस्दा असहज महसुस हुनु

दिसामा रगत देखिनु सधैँ पायल्सकै कारण हुन्छ भन्ने हुँदैन। त्यसैले यस्तो समस्या देखिएमा चिकित्सकको जाँच आवश्यक हुन्छ।

पायल्सको उपचार कसरी गरिन्छ?

पायल्सको उपचार यसको अवस्था र गम्भीरतामा निर्भर गर्छ।

१. खानपान र जीवनशैली सुधार

सामान्य अवस्थाको पायल्समा जीवनशैली परिवर्तनले धेरै राहत दिन सक्छ।

• प्रशस्त पानी पिउने
• हरियो सागसब्जी, फलफूल, गेडागुडी र फाइबरयुक्त खाना खाने
• कब्जियत हुन नदिने
• दिसा लागेपछि धेरै समय रोकिराख्ने बानी त्याग्ने
• नियमित शारीरिक व्यायाम गर्ने

२. औषधि उपचार

चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मल नरम बनाउने औषधि, दुखाइ कम गर्ने औषधि वा मलद्वारमा प्रयोग गर्ने औषधिले राहत दिन सक्छ।

३. आधुनिक उपचार विधि

समस्या धेरै बढेको अवस्थामा चिकित्सकले विभिन्न प्रक्रिया अपनाउन सक्छन्, जस्तै—

• रबर ब्यान्ड लिगेसन
• इन्जेक्सन उपचार
• लेजर उपचार
• शल्यक्रिया

उपचारको विधि रोगको अवस्था हेरेर विशेषज्ञ चिकित्सकले तय गर्छन्।

पायल्सबाट बच्ने उपाय

पायल्सबाट जोगिन दैनिक जीवनमा केही सावधानी अपनाउनुपर्छ।

• दैनिक पर्याप्त पानी पिउने
• कब्जियत हुन नदिने
• धेरै मसलेदार र अत्यधिक प्रशोधित खाना कम गर्ने
• नियमित हिँडडुल र व्यायाम गर्ने
• लामो समय एउटै ठाउँमा नबस्ने
• दिसा गर्दा धेरै जोर नलगाउने
• सरसफाइमा ध्यान दिने

कहिले चिकित्सककहाँ जाने?

निम्न अवस्था देखिएमा ढिला नगरी चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ—

• पटक–पटक दिसामा रगत देखिएमा
• अत्यधिक दुखाइ भएमा
• गाँठो ठूलो हुँदै गएमा
• अचानक धेरै रक्तस्राव भएमा
• घरेलु उपाय अपनाउँदा पनि समस्या सुधार नभएमा

निष्कर्ष

पायल्स सामान्य समस्या भए पनि बेवास्ता गर्दा जटिल बन्न सक्छ। स्वस्थ खानपान, पर्याप्त पानी, नियमित व्यायाम र सही दिसा गर्ने बानीले यसबाट धेरै हदसम्म बच्न सकिन्छ। समस्या देखिएमा लाज नमानी समयमै चिकित्सकको सल्लाह लिनु नै सुरक्षित उपाय हो।