जेनजी विद्रोहपछि उब्जिएको प्रश्न– निर्वाचन कि प्रणालीगत रूपान्तरण ?

काठमाडौं – जेनजी आन्दोलनले नेपाली राजनीतिको केन्द्रमा गम्भीर प्रश्न उभ्याएको छ—के परिवर्तनको नाममा दोहोरिँदै आएको निर्वाचन नै समाधान हो, कि समस्या अझ गहिरो प्रणालीमै छ? जेनजी अभियन्ता मिराज ढुंगानाले माईतीघरमा दिएको अभिव्यक्तिले यही प्रश्नलाई तीखो बनाएको छ। उनका अनुसार गत भदौ २३ र २४ गते भएको जेनजी आन्दोलनको उपलब्धि “अर्थहीन निर्वाचन” मा सीमित भयो। यो भनाइ केवल एक व्यक्तिको असन्तोष होइन, पछिल्लो पुस्तामा बढ्दै गएको राजनीतिक निराशाको प्रतिनिधि स्वर हो।
नेपालमा लामो समयदेखि निर्वाचनलाई नै लोकतन्त्रको एकमात्र उपायका रूपमा प्रस्तुत गरिँदै आएको छ। तर निर्वाचन आफैंमा साधन हो, साध्य होइन। जब निर्वाचनले बारम्बार उही चरित्र, उही प्रवृत्ति र उही परिणाम जन्माउँछ, तब स्वाभाविक रूपमा यसको औचित्यमाथि प्रश्न उठ्छ। मिराज ढुंगानाले भनेझैं समस्या केवल “पात्र” मा सीमित छैन, समस्या त्यो प्रणालीमा छ जसले पात्रहरू उत्पादन गर्छ। गलत प्रणालीभित्र असल पात्र खोज्नु भनेको मरुभूमिमा पानी खोज्नुजस्तै हो।
संविधानप्रतिको बहस पनि यही सन्दर्भमा महत्वपूर्ण छ। आन्दोलनका बेला संविधान अस्वीकार्य भन्दै सडकमा उत्रिने केही नयाँ राजनीतिक पात्रहरू निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा अचानक संविधान “उत्कृष्ट” भएको घोषणा गर्न थाल्छन्। यो अवसरवादले जनतालाई झन् निराश बनाएको छ। संविधान कुनै स्थिर ग्रन्थ होइन, समय र समाजको आवश्यकता अनुसार परिमार्जन हुँदै जाने जीवित दस्तावेज हो। तर यसलाई सत्ताको सीढी बनाउने र स्वार्थअनुसार व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिले यसको आत्मामाथि प्रहार गरेको छ।
जेनजी आन्दोलन मूलतः प्रतिनिधित्वको संकटबाट जन्मिएको हो। युवाहरूले आफूलाई न राज्यका नीतिमा देख्छन्, न निर्णय प्रक्रियामा। बेरोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुशासनजस्ता आधारभूत सवालमा राज्य असफल हुँदा पनि समाधानको नाममा फेरि निर्वाचनको नारा दोहोरिन्छ। तर जबसम्म निर्वाचन प्रणालीभित्रै पारदर्शिता, जवाफदेहिता र वैचारिक स्पष्टता आउँदैन, तबसम्म निर्वाचनले केवल सत्ता हस्तान्तरण गर्छ, रूपान्तरण होइन।
आज आवश्यक छ—निर्वाचनभन्दा अघि प्रणालीमाथि गम्भीर बहस। संघीय संरचना, शासकीय मोडेल, दलभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र, संविधान संशोधन र नागरिक सहभागिताको नयाँ ढाँचाबारे खुला संवाद हुनुपर्छ। जेनजीको असन्तोषलाई दबाउने होइन, सुन्ने र सम्बोधन गर्ने साहस राजनीतिक नेतृत्वले देखाउनुपर्छ।
यदि आन्दोलनहरूको निष्कर्ष सधैं “अन्त्यहीन निर्वाचन” मात्र हुने हो भने जनताको विश्वास लोकतन्त्रबाटै खस्किँदै जानेछ। जेनजी विद्रोहले उठाएको चेतावनी यही हो—अब केवल अनुहार फेर्ने राजनीति होइन, प्रणालीगत रूपान्तरणको राजनीति आवश्यक छ। यही बाटोले मात्र अर्थपूर्ण लोकतन्त्र र दिगो भविष्य सुनिश्चित गर्न सक्छ।