काठमाडौँ- नेपालमा एचआईभी÷एड्स (ज्क्ष्ख्÷ब्क्ष्म्क्) पछिल्ला दशकदेखि सार्वजनिक स्वास्थ्यका दृष्टिले एक संवेदनशील चुनौतीका रूपमा रहँदै आएको छ। वैज्ञानिक प्रगतिसँगै यसको उपचार र नियन्त्रण सम्भव बन्दै गइरहे पनि यसले निम्त्याउने सामाजिक कलङ्क, गलत धारणाहरू र जोखिमयुक्त व्यवहारले समस्या अझै पूर्ण रूपमा हट्न सकेको छैन। नेपालको सामाजिक संरचना, जनसांख्यिक चरित्र, भौगोलिक विविधता र आर्थिक अवस्थाले पनि यस रोगको जोखिम र नियन्त्रणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
नेपालमा एचआईभी÷एड्सको संक्रमण दर दक्षिण एसियाका धेरै देशको तुलनामा कम भए पनि जोखिम कति जटिल छ भन्ने कुरा बेवास्ता गर्न मिल्दैन।देशमा कुल संक्रमितको संख्या स्थिर हुँदै गएको देखिए पनि संक्रमणका केही विशेष समूहहरूमा जोखिम उच्च छ, जस्तै—जोखिमयुक्त यौन व्यवसायमा संलग्न महिला तथा तिनका ग्राहक,एलजिबिटीआई+ समुदायका विशेष समूह,इंजेक्शन ड्रग प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरू (क्ष्म्ग्क) र विदेशमा श्रमिकका रूपमा जाने तथा फर्कने पुरुष र तिनका परिवार । ग्रामीण क्षेत्रमा सूचनाको अभाव तथा शहरी क्षेत्रमा जोखिमपूर्ण व्यवहारको वृद्धि—दुवैले एचआईभी संक्रमणलाई नियन्त्रणमा चुनौतीपूर्ण बनाएका छन्।
नेपाल सरकारले एचआईभी÷एड्स नियन्त्रणलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको एक महत्वपूर्ण खम्बाका रूपमा स्वीकार गरेको छ। यसका लागि गरिएका प्रमुख प्रयासहरू निम्नानुसार छन्।
सरकारले नेशनल एचआईभी स्ट्राटेजिक प्लान लागू गर्दै उच्च जोखिम समूह पहिचान, परीक्षण विस्तार, उपचारमा पहुँच र जनचेतना वृद्धि जस्ता क्षेत्रमा ध्यान केन्द्रित गरेको छ।देशभरका सरकारी अस्पताल तथा स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा—एचआईभी परीक्षण (ख्ऋत् सेवा),संक्रमितका लागि एआरटी (ब्लतष्चभतचयखष्चब ित्जभचबउथ) औषधि,गर्भवती महिलाका लागि एःत्ऋत् सेवा (आमाबाट बच्चामा सर्ने संक्रमण रोकथाम) निःशुल्क उपलब्ध गराइएको छ।
उच्च जोखिम समूहका लागि लक्षित कार्यक्रम जस्तै—सुई–सिरिञ्ज वितरण (क्ष्म्ग्क बीच संक्रमण रोकथाम),कन्डम वितरण तथा परामर्श,आउटरीच कार्यकर्ता परिचालनमार्फत सशक्तिकरण र जोखिम कम गर्ने प्रयास गरिएको छ।
सरकारी प्रयाससँगै नेपालमा विभिन्न गैरसरकारी (ल्न्इ) तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू (क्ष्ल्न्इ) ले उल्लेखनीय योगदान दिँदै आएका छन्।महिला, बालबालिका, एलजिबिटीआई+ समुदाय, यौन सेवा प्रदायकहरू तथा विदेशी श्रमिकहरूको बीचमा उनीहरूको प्रभाव अत्यन्त प्रभावकारी देखिन्छ।संस्थाहरूले—संक्रमणबारे सही जानकारी प्रसार,व्यवहार परिवर्तन कार्यक्रम,सामाजिक कलङ्क टाउने पहल,सामुदायिक पहुँचमा आधारित परीक्षण तथा परामर्श,प्रभावित परिवारलाई आर्थिक तथा मनोसामाजिक सहयोग रजस्ता गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएका छन्।विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (ध्ज्इ), युएनएड्स (ग्ल्ब्क्ष्म्क्), ग्लोबल फण्ड जस्ता संस्थाले आर्थिक तथा प्राविधिक सहकार्य पु¥याउँदै राष्ट्रिय रणनीतिलाई सबल बनाएका छन्।
नेपालमा एचआईभी÷एड्सबारे जनचेतना विगतको भन्दा निकै बढेको छ। विद्यालयदेखि समुदायसम्म स्वास्थ्य शिक्षा कार्यक्रमले जानकारी विस्तार गरेका छन्।
तर अझै केही समस्या यथावत छन्—ग्रामीण क्षेत्रमा एचआईभीबारे आधारभूत जानकारीको कमी,सुरक्षित यौन व्यवहारबारे लज्जा र कुराकानीको अभाव,कन्डम प्रयोगप्रति झिझक,संक्रमित व्यक्तिप्रति सामाजिक बहिष्कार र ‘एचआईभी लागेपछि जीवन सकिन्छ’ भन्ने गलत धारणा।शहरी क्षेत्रमा युवाबीच चेतना राम्रो भए पनि जोखिमपूर्ण व्यवहार (बहुविवाहिक यौन सम्पर्क, मदिरा तथा ड्रग प्रयोग) बढ्दो छ, जसले चेतनाको सकारात्मक प्रभावलाई कमजोर बनाएको छ।
नेपालमा एचआईभी÷एड्स संक्रमण नियन्त्रणतर्फ प्रगतिशील रूपमै अघि बढिरहेको छ। सरकारी नीति, गैरसरकारी संस्थाको सहयोग, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी र समाजमा बिस्तारै बढ्दै गएको चेतनाले संक्रमण विस्तारलाई नियन्त्रणमा राख्न सहयोग पु¥याइरहेको छ।
तर अझै पनि—ग्रामीण भेगमा सूचना अभाव,युवाबीच जोखिमयुक्त व्यवहार,सामाजिक कलङ्क,लक्षित समूहसम्म सेवाको अपर्याप्त पहुँच र जस्ता समस्याले चुनौती यथावत छन्।यदि स्वास्थ्य शिक्षा अझ प्रभावकारी रूपमा विस्तार गरियो, युवालाई व्यवहारगत परिवर्तनमा प्रेरित गरियो, र संक्रमितलाई भेदभावरहित समाज निर्माण गरियो भने नेपालले एचआईभी÷एड्स मुक्त समाजतर्फ महत्वपूर्ण कदम अघि बढाउन सक्छ।
